YNYSOEDD..........1

ac ymleddwch yn gadarn / megis i gallom ni ovyn tyrnged o ynysoedd eraill / O wyr da koffewch / na ddoythom ni yma er ffo / namyn ymladd yn gyttyn / an gelynion / a chyd

YNYSSOEDD.........9

a chadw y bobol hyny yno / oni vy veirw miloedd o honynt o newyn / yr hwn lyn / yw vn or ynyssoedd /

ac wedi hyny pan glyby yr ynyssoedd eraill / vod arthur yn goresgyn / ffordd i kerddai /

a rhan vwia o gyffredin yr ynyssoedd hynny oll /

ac o gytyndeb / yr holl aniveroedd hyny / i gwnaythbwyd cyfreithiav da / yr amser hwnw dros yr holl ynyssoedd hyny /

ac ynyssoedd eraill / i daeth Gilamwri Brenin ywerddon a gilamwri arall Brenin alannt Doldwrf vrenin y ffeichtiaid / gwynwas vrenin / orck llew ap kynvarch vrenin llychlyn /

ac amheraodrion eraill wedi hyny / kans yr holl ynyssoedd sydd dan ryvain / ond ynys prydain /

ac a gavas ef or chwech ynys eraill / o betyd / chwechigen mil / Sef oedd henway yr ynyssoedd hyny / Iwerddon / ynys yr ia scotland / orck llychlyn a denmarc /

ac yno aros a wnaeth ef gwbwl oi wyr / or ynyssoedd eraill / addowsai borth iddaw /

a davnaw Brenin eraill o amrevailion ynyssoedd o barth yr amherawdr /

YR................138

a thrwm vy gantho weled yr Eglwys wedi i dystriwio /

ac addaw / os delai ef yn vyw / yr ail waith / i parai ef i gwnevthyr o newydd / val i byssent orav erioed a ffan glyby hingestr vod Emrys / yn ymgais am dano ef / anog y saysson i ymladd yn wrol / gan ddwedyd na doedd vawr gally Emrys / o varchogion llydaw / kans yno i cawssai ef nerth /

ac yno i trigodd Emrys dri diewornod yn peri kladdy y kelanedd / menignaythy [~ meddyginiaethu ] yr hai briwedic

ac Eidiol Iarll / i vrawd a ffan welas yr Esgob hingestr i dwad ef wrthynt val hyn / ha wyr da pa mynech i oll ryddhav / myvi vy hyn ai lladdwn ef / val i gwnaeth Samwel proffwyd / pan welas ef araf brenin Amlech ynghaer ef a barodd dorri i araf yn ddryllie man / gan ddwedyd wrtho val hyn / nid amgen val i gwnavthost di vamav heb veibion i gwna vinav dy vam dithae heb vab /

ac yno i raeth Eidiol Iarll a hingestr i ben brynn vchel / yn ymyl y castell yn y lle i llas ef gan wneythyr cri mawr ywch i ben ef / megis i roedd yr arver i gladdy Sawden /

ac ni Ranyssom ni vodd dy dduw di yn gwladychy / yr hwn sydd yn kymell y boneddigion hyn yn dy ywllis di yn y modd hyn /

a ddoythoch bodd i Erchi trigaredd megis i daeth pobl yr yssrael /

ac ni bydd gwaeth yn trigaredd ninav / nac i bv yr yddeon /

a ddistrowiassai y saysson ar gost Emrys oll / dros wyneb yr ynys / ar bymthegved dydd wedi hyny i daeth ef i lyndain /

ac yno i peris ef adnewyddy yr Eglwissi /

ac oddyno i daeth ef hyd ynghaer wynt i wneythyr yr vn rhiw /

a ddelav rrac llaw yn yr ynys hon / Sef ir attebodd merddin / na doedd Iawn dravthy or rryw bethav hynny / ond pan vai raid a ffestwedwn / i heb amgen / yr yssbryd glan yr hwn y sydd im dysgv i ai oddiwrthif pan vai raid ym wrtho

a ddelav rrac llaw yn yr ynys hon / Sef ir attebodd merddin / na doedd Iawn dravthy or rryw bethav hynny / ond pan vai raid a ffestwedwn / i heb amgen / yr yssbryd glan yr hwn y sydd im dysgv i ai oddiwrthif pan vai raid ym wrtho

a ddelav rrac llaw yn yr ynys hon / Sef ir attebodd merddin / na doedd Iawn dravthy or rryw bethav hynny / ond pan vai raid a ffestwedwn / i heb amgen / yr yssbryd glan yr hwn y sydd im dysgv i ai oddiwrthif pan vai raid ym wrtho

a roent yn yr Ennaint /

ac or gweliav a vai arnynt / kans llysse a roent yn yr Ennaint / Ar hain a Iachav i gweliav hwynt /

ac yn benaf arnynt / i raeth ythur ben dragon / a ffymtheg mil o wyr arvoc gantho / a merddin hevyd / am i vod yn orav / o athrylith / kilamwri / oedd vrenin yn ywerddon yr amser hwnw / a ffan glyby / kilamwri hynny dyvod a llu mawr /

ac ymgylchy yr holl gyvoeth / a chadarnhav y kyvrithiav hyd na lavassai neb wnevthyr kam ai gilidd /

ac yn yr Estron iaith Terrabill /

ac i gelwis ythur atto / wlffin yn yr Estron iaith Vlffius / o gaer gariadawc / oedd varchog iddo ef /

ac yr holl vyd eythyr llyma vynghyngor i ti Arglwydd / Dyvynny merddin atad /

a minef af yn ffyrf brithael a elwir yn yr Estron iaith Brastias marchog /

ac anwylwas Gwrlais a mi a roddaf ar wlffin ffyrf medaf yn yr Estron Iaith Iordans / o dintagol marchog

ac wedi y vyddegoliaeth hono y gweddillion a ddianghyssai or saysson / amgassglyssant yn yr alban / Sef i mynyssai ythur i hymlid /

ac ef / ar heini a gowssant wybod nad yvai ythur ddim diod / namyn dwfr ffynon / yr hon oedd yn agos i ddinas verolan / Sef y saysson a baryssant wenwyno /r/ ffynon hono /

ac velly goresgyn a wnaythant / o hwmber / hyd ymhenryn Bladdon yn y gogledd / kans yn yr amser hwnw / anghytyndeb oedd ymsyg y brytaniaid / am wneythyd brenin arnynt /

a chyngor yr archesgobion / ir ymgynhyllodd holl twyssogion a marchogion /

ac yn hono yn sevyll gleddav noeth / o erbyn i vlaen / a llythrenav o aur yn yssgrivenedig arno / yn yr ystyr hyn / nid amgen / mae pwy bynac a dynav y kleddav hwnw allan or garreg / ar Einion honno /

a ffan wyby yr archesgobion / twyssogion ar penaithiaid hyny / rhyveddy a wnaythant / gan roddi gogoniant i dduw /

ac wedi yddynt ddarllain yr yssgriven ychod / rhai o honynt / a brovyssant dyny y cleddav allan

achos hono / drwy gyngor a dyndeb yr archesgobion twyssogion ar penaithiaid / gossod a wnaythant / varchogion / o yrrddas / i wiliad y kleddav hwnw /

ac velly dydd puredigaeth mair wedi darvod y gwsaneth / i raeth yr archesgobion / twyssogion Barwniaid marchogion /

ac a rodd y kleddav iddo ef / gan ddwedyd iddo yr ystyr / val or blaen /

ac ar hyny yr archesgobion / ar penaythiaid eraill /

a Brithael / a elwir yn yr Estron Iaith Brastias hyd y sylgwyn nessa at hyny /

ac o vewn yr amser hwnw i raeth y twyssogion / ar penaithiaid i gymryd i kyngor / am hyny /

ac yn disgin yn yr alban / a ffan glowes arthur hyny / gado caer Evroc /

ac yno dyvyny i benaithiaid atto / Imgynghori a hwynt / Sef oedd i kyngor / danvon at howel mymber llydaw yr hwn oedd vrenin llydaw /

ac ef a oric a ymydawodd ar ffeichtiaid lle ir oedd ef yn yr Alban /

ac ynddi hithav i roedd delw yr arglwyddes vair ysgrivenedic /

ac yn yr Estroniaith a elwir Excalibur / yr hwn a gowsai Arthur yn y garrec /

ac yn yr Estroniaith a elwir Excalibur / yr hwn a gowsai Arthur yn y garrec /

a gwaiw yn i law / yr honn a elwid bron gymyniad /

ac wedi i bawb wisgo am dano / drwy vendith yr archesgobion / kyrchy i gelynion a wnaythant / yn greylon / oni vy nos a wnaythant ai lladd /

ac ynte oedd wedi cymell y ffeichtiaid hyd y mor / kans hwnw oedd y trydydd ffo / a wnaythodd Arthur a howel / ar yr ormessol genedl honno /

a ffan ddelai yr heini oll i weiddi ir vn graic / i doe ormes o ryw wlad ir ynys honno Sef a oric Arthur peri gwneythyr llongav a badav yno / i ymgylchy y llyn /

a chadw y bobol hyny yno / oni vy veirw miloedd o honynt o newyn / yr hwn lyn / yw vn or ynyssoedd /

a elwir yn yr estroniaith ont Iles /

ac ar scothiaid / yn yr hwn amser i daeth archescobion essgobion ar abadoedd kyssygredic /

a fferi gwneythyr yr Eglwys o newydd / ar mynachlogydd a rhoi kovent yndynt /

a wnaeth Arthur / yr hwn /

ac i paratoes Arthur i lynges / erbyn yr haf nessa at hyny / i vyned i werddon /

ac yn yr ymladd hwnw i dalwyd Gilamwri /

ac oddyno i ddaeth Arthur i wlad yr ia / Sef Iseland /

ac wedi hyny pan glyby yr ynyssoedd eraill / vod arthur yn goresgyn / ffordd i kerddai /

ac yna i gwnaeth Arthur Drefn ar i varchogion / ir vort gron / ai vilwyr / gan roi i bawb o honynt raddav a galwedigaethav Savadwy yw ydnabod yn dragowydd / yr hwn a oleva i lawer o honynt / yn ol hyn / yniwedd yr ystori hono /

ac yna i gwnaeth Arthur Drefn ar i varchogion / ir vort gron / ai vilwyr / gan roi i bawb o honynt raddav a galwedigaethav Savadwy yw ydnabod yn dragowydd / yr hwn a oleva i lawer o honynt / yn ol hyn / yniwedd yr ystori hono /

ac arverav / oni oedd yn honaid yr ynys hono / megis na doedd vn Brenin /

ac yna i paratoes Arthur lynges i vyned i lychlyn / kans marw a vyssai assychlyn Brenin prydain, yr hwn a gymynyssai i vrenhiniaeth i lew ap kynvarch i nai ef / a brawd ynghyvreth arthur /

ac Arthur i ynys oedd garllaw mewn Avon vawr yr hon a elwid Sain / yr hon a lithir o ddinas paris /

ac Arthur i ynys oedd garllaw mewn Avon vawr yr hon a elwid Sain / yr hon a lithir o ddinas paris /

ac yr vn a orffo ar i gilidd kymered gowoeth i llall

ac yno i gwarhaodd yr holl ffrancod i Arthur

a rhan vwia o gyffredin yr ynyssoedd hynny oll /

ac o gytyndeb / yr holl aniveroedd hyny / i gwnaythbwyd cyfreithiav da / yr amser hwnw dros yr holl ynyssoedd hyny /

ac o gytyndeb / yr holl aniveroedd hyny / i gwnaythbwyd cyfreithiav da / yr amser hwnw dros yr holl ynyssoedd hyny /

ac o gytyndeb / yr holl aniveroedd hyny / i gwnaythbwyd cyfreithiav da / yr amser hwnw dros yr holl ynyssoedd hyny /

ac o amgylch / yr hain i roedd bryniav teg vchel

a mynachlog y kannonwyr oedd honno / hevyd yno i roedd yr archesgobty penaf / or tri archesgobty oedd yn ynys brydain a hevyd aniveiri oedd yn y dinas honno / amrevailion gelvyddydav /

a ffenna lle a dinas yn y dyrnas oedd kaerllion arwysg yn yr amser hwnw /

ac wedi i dyvod i gid yno / galwed y tri archesgob ychod yno i wisgo yn vrenhinawl koron am ben arthur a dyvric archesgob a ganodd yr yfferen a ffan aethant ir eglwisi i roedd y ddav archesgob arall yn arwain Arthur yn i vrenhin wisg /

ac yn i vlaen ef i roedd bedwar o dwyssogion yn dwyn pedwar kleddav yn noethion kans hyny oedd braint Amerodr henway y pedwargwyr hyny oedd Aron ap kynvarch Brenin yr alban / kaswallon lawhir arglwydd gwynedd / meiric Brenin dyved / a kattwr Iarll kerniw /

ac nid oedd lai o aniver yn gwsnaythy ar y vrenhines nac ar yr amherawdr Arthur / ai wyr da yntav /

ac a wrthodais [~ wrthodes ] yr archescopaeth / o herwydd gweled vaint a vy armerth y wledd honno / ar gynylleidva / ai darvod mewn tri diav /

a rhy hwyr i rwyti yn gwneythyr Iawn I ryvain / ai brenhinoedd / lle i mae yr holl vyd yn ddarostwngedig i ryvain / ond tydi a thithav sy yn attal y dyrnged / yr hon syddyledys i ryvain i chael o ynys brydain / yr hon i by Ilkassar yn i chael /

a rhy hwyr i rwyti yn gwneythyr Iawn I ryvain / ai brenhinoedd / lle i mae yr holl vyd yn ddarostwngedig i ryvain / ond tydi a thithav sy yn attal y dyrnged / yr hon syddyledys i ryvain i chael o ynys brydain / yr hon i by Ilkassar yn i chael /

a rhy hwyr i rwyti yn gwneythyr Iawn I ryvain / ai brenhinoedd / lle i mae yr holl vyd yn ddarostwngedig i ryvain / ond tydi a thithav sy yn attal y dyrnged / yr hon syddyledys i ryvain i chael o ynys brydain / yr hon i by Ilkassar yn i chael /

ac amheraodrion eraill wedi hyny / kans yr holl ynyssoedd sydd dan ryvain / ond ynys prydain /

ac i dowad yr amherawdyr Arthur /

ac a ddowad Aron ap Kynvarch / rhovi a dyw arglwydd heb ef / ni vedra vi draythy vaint yw vy lliwenydd i / am yr amadrodd a ddwedaist am ryvain

ac am hyny hyvryd yw geni vi gymryd dyrnodav / gan wyr rhyvain am yr hai a roddwn inav yddynt hwythav / er dial yn teidiav / an hen rhieni arnynt /

ac a gavas ef or chwech ynys eraill / o betyd / chwechigen mil / Sef oedd henway yr ynyssoedd hyny / Iwerddon / ynys yr ia scotland / orck llychlyn a denmarc /

ac a gavas ef or chwech ynys eraill / o betyd / chwechigen mil / Sef oedd henway yr ynyssoedd hyny / Iwerddon / ynys yr ia scotland / orck llychlyn a denmarc /

ac o Senydd rryvain / i daeth at yr amherawdyr / meiric or koed /

ac eraill o Seneddwyr rhyvain / Sef oedd yryvedi yr aniver a gas lles gan i wyr hynny oll / deigain a ffedwar kant o viloedd /

a gorchymyn i vedrod / nai vab i chwaer / liwio a llyvodraythy yr ynys yn dda /

ac yno ef a welai hen wraic yn eistedd wrth y tan / a bedd newydd gar i llaw / a hithav yn hiravthy ywch ben y bedd / a ffan weles hi Bedwyr / i dowad hi wrtho o tydi ddirieitia or dynion / beth a wneidi yma / ef ath leddir di yr awrhon / o angav tervynedig / kans yr anghenvil melldigedig /

ac yno ef a welai hen wraic yn eistedd wrth y tan / a bedd newydd gar i llaw / a hithav yn hiravthy ywch ben y bedd / a ffan weles hi Bedwyr / i dowad hi wrtho o tydi ddirieitia or dynion / beth a wneidi yma / ef ath leddir di yr awrhon / o angav tervynedig / kans yr anghenvil melldigedig /

ac yna pan weles ef Arthur yn dyvod / kymryd ffon haiarn yn i law a wnaeth y kawr / yr hon oedd anveidrawl o vaint /

ac yno i llidiodd y kawr / a khyrchy ar ycha kleddav Arthur val i kyrchai y baedd koedawl yr heliwr /

a chledvwlch hyd yr ymynnydd /

ac ef / gan ddwedyd y kryva o honom i yr amser hwnw kymred groen barf y llall / ai bilis hevyd /

ac ymgyvarvod a wnaythant ar vwlch y groes / rwng mowddwy a ffenllyn / yn yr hwn le ir ymladdyssant yn grevlon gan dyny Barvav i gilidd /

ac yn ymyl yno dan y rriw honno i mae bedd Bytta gawr iw weled heddiw ar ymgyvarvod hwnw a vyssai dalm o amser kyn lladdiad yr anghenvil vchod / am Elen nith howel / ar howel hwnw a barodd gwneythyr ylysendy [~ elusendy ] ywch benn bedd Elen ar y mynydd hwnw /

ac yna anvon kenadav a oric Arthur at yr amherawdr /

ac ystyried o honaw i madrodd hwynt / yr amherawdr a ddyvod / mae Iownach oedd i Arthur liwiaw ynys Prydain na myned ymaith

ac yna i dowad Gaynus nai yr Amherawdr a ddyvod hwy o lawer yw ych tavodav chwi /r/ brytaniaid nach kleddyddav chwi Sef a oric Gwalchmai / yn chwimwth tyny i gleddav /

a lladd Gaynus gar bron yr amherawdr

ac o gyngor gwalchmai / aros yn gytyn a wnaythant yr ymlidwyr /

ac o vlaen yr aniver hyny Seneddwr ryvain a elwid Qintus / Evander Brenin Siria /

a thair mil yr borth ir brytaniaid /

ac yna i kymerth lles / yr amherawdyr dristwch mawr yndo i hvn / ddryced a vysai i ddamwain ef /

Ag o flaen y kyntaf ir oedd Aron ap Kynfarch, brenin yr Alban, CHattwr, iarll Cerniw, a'r fyddin honno oedd o'r tu deau.

Ymlaen y kyntaf ir oedd Cai Hir ap Cynyr marchog a Bedwyr iarll, ymlaen yr ail ir oedd Holidnys twysog Rydain, a Gwidiart, twysog Poytyers, ymlaen y trydydd Owain o Gaerllion a Gwinwas o Gaer Gaint, ag ymlaen y bedwerydd ir oedd Irien o Gaer Vaddon a Gwrsalen o Gaerdor, a elwir heddiw Dorchester.

ac a ddialwn arnynt geisio ein kaethiwo ni am ein ryddid / koffewch yr awr hon / am eich segyryd ers talm o amser / trwy ymddiddan a gwragedd /

a ffan glyby yr amherawdyr / vod Arthur yn kynghori i wyr / Sef a oric ynte / pregethy yw lu /

a ffan ddarvy iddaw yr ymadrodd hyny / ef a vyddinodd i lu yn ddavddeg byddin /

ac aliffantus Brenin yr ysbaen / ymlaen yr ail vyddin ir oedd / Irtagus Brenin parcia / a morffilipus Seneddwr o ryvain /

ac aliffantus Brenin yr ysbaen / ymlaen yr ail vyddin ir oedd / Irtagus Brenin parcia / a morffilipus Seneddwr o ryvain /

a ffentrassus Brenin yr aipht / ymlaen yr ail ir oedd ddav Seneddwr o ryvain / ymlaen y drydydd ir oedd / Politus Brenin affrica /

a ffentrassus Brenin yr aipht / ymlaen yr ail ir oedd ddav Seneddwr o ryvain / ymlaen y drydydd ir oedd / Politus Brenin affrica /

ac yn ol yr hain ir oedd pedair byddin eraill / ymlaen y gyntaf ir oedd Penitus Seneddwr o Ryvain /

ac ymlaen yr ail ir oedd Siprus Twysog

ac yn ol hyny / ir oedd yr ymherawdyr yn dysgy i wyr lle i gwelai reitiaf

ac yn gyntaf / i kyvarvy byddin Brenin yr ysgaen /

ac i llas or ryvainwyr aliffantus Brenin yr ysbaen /

ac velly ni orffwysodd gwalchmai oni ddaeth ef i vyddin yr amherawdr

ac or diwedd i kavas gwalchmai yr hwn oedd ef yn i ddamyno / nid amgen / nad kwrdd a lles amherawdr rhyvain /

ac nid oedd dim well gan yr amherawdr nac ymgaffel a Gwalchmai a newidiaw dyrn

ac a vrathodd / les yr amherawdr / oni vy ef varw /

ac yna i llas Brenin yr aifft /

a davnaw Brenin eraill o amrevailion ynyssoedd o barth yr amherawdr /

ac yna i parodd Arthur amdoi korff yr amherawdr / ar Brenhinoedd eraill o Seneddwyr RHyvain / yn anrydeddys / mewn gweoedd o blwm /

ac ar gorff yr amherawdr ir oedd arvay yr ymerodraeth /

ac ar gorff yr amherawdr ir oedd arvay yr ymerodraeth /

ac ar bob vn or kyrff eraill / yr arvay a oedd yn parthyny yddynt / pawb yn i alwedigaeth /

a dechrav y vlwyddyn rhacwyneb / ir aeth Arthur drwy wledydd Lorayn / Braband fflanndres / almayn / Lombardi / oni ddaethant at dinas oedd o vewn twsk yr honn ddinas a wrthnebodd Arthur ond or diwedd ymroi a wnaythant bawb i Arthur / wedi lladd o honynt / Syr fferant marchog yrddol

ac ai elwir yn yr Estron Iaith Alpes / i daeth at Arthur genadav o ynys Prydain /

ac erbyn i dyvod velly o Germania / vo ddarvyssai i vedrod gael vndeb y ffeichtiaid / yr yscotiaid / ar gwiddil /

a gwalchmai yn anrydeddys / o vewn capel oedd o vewn kastell doral / heddiw dovyr yn yr hwn le i mae asgwrn penn gwalchmai yw weled hyd heddiw /

a khristnogion da ffyddlon / a minav hevyd y sydd / ar yr iawn / a hwyntav ar y kam /

ac yn orthrwm / val na welsid i kyffelib / or blaen onid oedd rhai byw / yn myned oi pwyll / gan gri a llef / yr rhai lled veirw /

ac yn ysgrivenedic oi hamgylch y geiriav hynn / patritius Arthurus / Britanie Gallie / Germanie / Dacie Imperator / yr hwn Sel oedd wedi i gwneythyd / ynghyd / o vlaen i Arthur ladd lles amherawdr ryvain / enwav rhai o varchogion Arthur /

ac nid oedd vn Brenin na thwyssawg ar ir elai yr hain attynt / nas gwrandawent a ffa neges bynac a geisient ni ffallai neb yddynt /

ac Owain ap yrien Reged / yr hain ni khilient /

ac am hynny / anodd oedd i neb i gorvod rwng i kryfder / i dewrder / i hvd ai lledrith / Tri brenhinawl varchogion oedd yno / nassiwn a elwir yn yr estron iaith /

a phedrod baladrddellt / kyneddvay yr hain / oedd pwy bynac a wnelai gam ar gwan / hwynt a maylent yn i gweryl ar y kyviawnder /

ac am hyny i gelwid hwynt gwrthnebis varchogion / Tri kynghoriaid varchogion oedd yno / nid amgen Kynan ap Kledvai Eiddyn / Aron ap kynvarch Brenin yr alban / a meiriawn ap llowarch hen / y tri hyn oeddent kynghorwyr Arthur / pa ryvel na bygwth a vai arno / hwynt ai kynghorent / val na chai neb y gore arno /