YFFEIRIAD.........1

ac yna i gwnaeth ef Ipper yffeiriad yn archesgob kaer Evroc /

YFFEREN...........1

ac wedi i dyvod i gid yno / galwed y tri archesgob ychod yno i wisgo yn vrenhinawl koron am ben arthur a dyvric archesgob a ganodd yr yfferen a ffan aethant ir eglwisi i roedd y ddav archesgob arall yn arwain Arthur yn i vrenhin wisg /

YFFERN............1

ac a drawodd Marcinicus ar i benn ai gleddav / oni holldodd hyd i ddwyvron / gan erchi iddaw vanegi iw gydgymydeithion yn yffern vod yn hwy kleddyddav y brytaniaid nai tavodav /

YGORES............1

a ffan ddarvy yddynt ymrithio yn y ffyrf hynny / myned a wnaythant hyd y morth castell dindagol ddechrav nos / gan vanegi ir porthor / vod Gwrlais wrth y porth Sef a oric y porthor a ygores y porth / gan dybiaid mai gwrlais ai ddav was oedd yno /

YNG...............1

ac wedi cynyll aneirif o bobloedd a goressgyn holl loiger hyd yng haer Evroc /

YNGHAER...........23

ac o hyny allan i ffoes y saysson gidac octa ap hingestr ar rhan vwiaf or llu hvd ynghaer evroc /

a ffoes ar ran arall or lly hvd ynghaer arcklyd /

ac wedi cael y vyddegoliaeth i daeth Emrys hvd ynghaer Evroc /

ac Eidiol Iarll / i vrawd a ffan welas yr Esgob hingestr i dwad ef wrthynt val hyn / ha wyr da pa mynech i oll ryddhav / myvi vy hyn ai lladdwn ef / val i gwnaeth Samwel proffwyd / pan welas ef araf brenin Amlech ynghaer ef a barodd dorri i araf yn ddryllie man / gan ddwedyd wrtho val hyn / nid amgen val i gwnavthost di vamav heb veibion i gwna vinav dy vam dithae heb vab /

ac oddyno i daeth ef hyd ynghaer wynt i wneythyr yr vn rhiw /

ac yna i daethant illdav o gytyndeb a llynges vawr ganthynt i dir myniw / a ffan glyby ythur brawd y brenin hyny argysswr mawr a vy ganto / cans i roedd Emrys yn glaf ynghaer wynt /

ac wedi cael y vyddegoliaeth / i raeth ythyr hyd ynghaer wynt / wrth varolaeth Emrys i vrawd /

ac vn or delway hyny a roes y brenin ir Eglwys benaf ynghaer wynt ar llall /

ac wedi cael y vyddegoliaeth hono / i daeth ythyr hyd ynghaer alclyd /

ac a elwir heddiw ston hing / ar amser hwnw i roedd arthur gidai dadmaeth / nid amgen kynar varvog / marchog ynghaer kynar varvog / o vewn tair milldir at dre /r/ bala o vewn Penllyn yn sir veirionydd /

a ffan wyby y penaithiaid o ynys Brydain / vod y saysson yn aflonyddy Eilwaith / ymgynyll a wnaythant hvd ynghaer vyddav / holl yrrddas y dyrnas / i gymryd i kyngor pwy a wnaent yn vrenin arnynt /

ac eraill / o benaithiaid y dyrnas hyd ynghaer lydd / o vlaen dydd natalic krist / nessa yn ol hynny /

ac a ddaeth hyd ynghaer Evroc /

ac yn y diwedd i kavas Arthur y vyddegoliaeth gan yrry ffo ar Golgryn / hyd ynghaer evroc /

ac oddyno i gid i daethant / hyd ynghaer ludcoed /

ac a ddiengis o naddynt / aethant hyd ynghaer Kelyddon /

ac oddyno hyd ynghaer vyddai

a gado howel i nai yn glaf o orthrwm / glevyd ynghaer Arclyd / Ac amgylchy I Elynion a wnaeth Arthur /

a dyvod hyd ynghaer vyddai am ben y saysson /

ac yna i raeth Arthur hyd ynghaer Evroc / i gynal i lys erbyn ddydd natalic /

ac yn kynal i lys ynghaer llion arwysg / kaer wynt /

ac ynghaer lydd /

ac a gavas yn i gyngor ddal i lys / ynghaer llion Arwysg / kans tecaf lle oedd hwnw a chyvoethocaf /

YNGHAM............1

a rhoddi i bawb i tiroedd a ddygyssid yngham oddarnynt /

YNGHANOL..........3

ac ai harwenodd hyd ynghanol y llu / gan ddwedyd o hvd i ben / gorthrymwch y saysson bell

achos i dygassant hwynt / oedd pan ddelai glevyd ar vn o naddynt gwnevthyr Ennaint a wnaent ynghanol y maen /

ac ynghanol y vyddin i peris ef roi / Eryr o Aur / mewn ystondardd / yn arwydd ir neb a bai berigl arno / ymgyrchy a oric /

YNGHEVEN..........1

ac wedi ir saysson / vyned hyd yngheven y weilgi tiai gwlad adivar vy ganthynt / i hamod

YNGHILARA.........1

ac wedi darvod hynny / i herchis Emrys godir meini val i roeddent ynghilara

YNGHYD............4

ac wedi dyvvod y gynylleidva ynghyd /

ac i bont hwy glewion ar y dechrav / Safwn i ynghyd yn ddewrwych /

ac yna hevyd i llas trowyr da eraill / nid oedd waeth i gwrhydri na thwysogion / Sef a wnaeth howel a gwalchmai ymgadw ynghyd a lladd a gyffyrvai a hwynt /

ac yn ysgrivenedic oi hamgylch y geiriav hynn / patritius Arthurus / Britanie Gallie / Germanie / Dacie Imperator / yr hwn Sel oedd wedi i gwneythyd / ynghyd / o vlaen i Arthur ladd lles amherawdr ryvain / enwav rhai o varchogion Arthur /

YNGHYLCH..........4

ac yna i dyvynodd / ef holl seiri atto i wnevthyr Ethrylithis tragwyddawl ynghylch y vedrod hono /

a ffan weles Arthur hyny / i peris ef dorri y deri ai roi ar gyffion / ychel / ynghylch y saysson /

ac yna kymell gwyr rhyvain i ffo yn wradwyddys / lle i llas or rhyvainwyr ynghylch kant mil /

ac ynghylch vgain mil o wyr y gwledydd hynny / ar amser hwnw wrth ymgyrchy ai gilidd / i daliodd gwalchmai yno Syr priamus / marchog or gwledydd hyny

YNGHYVRETH........1

ac yna i paratoes Arthur lynges i vyned i lychlyn / kans marw a vyssai assychlyn Brenin prydain, yr hwn a gymynyssai i vrenhiniaeth i lew ap kynvarch i nai ef / a brawd ynghyvreth arthur /

YNGRHED...........1

ac am hyny / ni doedd vn dyrnas yngrhed a allai ymgyfflyby

YNGWAL............1

ac ai claddwyd yngwal y kowri /

YNGWRTHWYNEB......1

ac a ddowod / na welsai ef ddim yno / ond y dwfr yn kyffroi yn donnav gwlldion / ar hynny i dowod Arthur wrtho ef O tydi varchog anffyddlon anghowir / dwy waith I twyllaist vi / yngwrthwyneb vymddiried i ti / lle ir oeddyt yn dy gymryd ti / yn varchog anrhydeddys

YNGWSANETH........1

ac yno i roedd gwalchmai ap llew ap kynvarch / yn trigo / yngwsaneth pab RHyvain / lle i danvonyssai Arthur / i ewyrthyr / i ddysgv moes

YNGWYDD...........1

ac yngwydd y rhai a oeddent yno / yn bressenol i gorchmynodd Arthur / goron y dyrnas i Gystenin ap kattwr i gar ef

YNGWYNEDD.........2

ac a gysegrwyd llawer o eglwisi yn i henw hwynt / nid amgen / llanddervel o vewn penllyn yngwynedd / yn enw dervel gadarn / llanpadarnvawr llanpadarn odyn / llanpadarn drefegloys / yn enw padarn beisrydd o vewn Sir abertivi yn y deav /

ac eraill o eglwisi / mewn manav eraill nid amgen llan pedroc o vewn llynn yngwynedd /

YLCH..............1

a thrwy nerth duw ar llafr a gymeryssoch / ar angav / ef a ylch ych pechodav chwi yn lan / a chwi a gewch orvod a byddegoliaeth ar ych gelynion /

YLYSENDY..........1

ac yn ymyl yno dan y rriw honno i mae bedd Bytta gawr iw weled heddiw ar ymgyvarvod hwnw a vyssai dalm o amser kyn lladdiad yr anghenvil vchod / am Elen nith howel / ar howel hwnw a barodd gwneythyr ylysendy [~ elusendy ] ywch benn bedd Elen ar y mynydd hwnw /

YLLDAV............1

a chilamwri / vod Emrys yn glaf / llawen a vy ganthynt dros ben / gan dybiaid na allai ythur ymdaro a hwynt ylldav / a thra vywyd yno / Sef a ddoeth vn or saysson a elwid Eppa a ddaeth at pasgen /

YM................4

a ddelav rrac llaw yn yr ynys hon / Sef ir attebodd merddin / na doedd Iawn dravthy or rryw bethav hynny / ond pan vai raid a ffestwedwn / i heb amgen / yr yssbryd glan yr hwn y sydd im dysgv i ai oddiwrthif pan vai raid ym wrtho

ac yno / nid ofynodd y brenin addo ef ym hell

ac ym hob mynydd or heini i mae craic vawr ychel /

a dwedyd wrtho / ar y rhan waytha / ir ym i / a rac ofn kael ohonom i gerydd gan y brenin / moyswch i ni gid geisio gorvod ar Bentraink / trwy i ladd / ney i ddala

YMA...............8

ac ni cheffir hwynt / nac o gadernid nac o gryvder / ond trwy gelvyddyd yn vnic a ffe baent hwynt yma / val i maent hwy yno / hwy a savent yn dragowydd val i bae kof kyvliw amdanynt /

ac a vetroch i ddwyn y main ymaith o ddi yma /

ac yna i dywad arthur wrth howel mai yma lyn sydd ryvedd

ac yno ef a welai hen wraic yn eistedd wrth y tan / a bedd newydd gar i llaw / a hithav yn hiravthy ywch ben y bedd / a ffan weles hi Bedwyr / i dowad hi wrtho o tydi ddirieitia or dynion / beth a wneidi yma / ef ath leddir di yr awrhon / o angav tervynedig / kans yr anghenvil melldigedig /

a dduc nith howel yma / ai lladdodd hi / yn keisio kydio a hi /

ac am vymod Inav yn vamaeth iddi i duc vinav yma / gan ddangos bedd Elen iddo

ac om tyb i ef a ddaw yma etto

ac ymleddwch yn gadarn / megis i gallom ni ovyn tyrnged o ynysoedd eraill / O wyr da koffewch / na ddoythom ni yma er ffo / namyn ymladd yn gyttyn / an gelynion / a chyd

YMADO.............2

a ffan weles Arthur hyny / ymado ar ffeichtiaid

ac wedi traythy y geiriav hyny ymado a wnaeth y Seneddwyr ychod ar kyrff ganthynt / nid amgen rhai o naddynt ar gartweiniav / eraill ar gerbydiaid / tya rhyvain /

YMADRODD..........2

ac er kodi dy vraint dithav arglwydd vrenin / A mi a roddaf i ti i vyned yno / ddavddeg mil o varchogion arvoc a phetid hevyd a ffan ddarvy i bawb / dervyny i ymadrodd / ar maint /

a ffan ddarvy iddaw yr ymadrodd hyny / ef a vyddinodd i lu yn ddavddeg byddin /

YMAITH............3

ac a vetroch i ddwyn y main ymaith o ddi yma /

ac i raeth y kenadav ymaith / parth rhyvain / wedi yddynt gael rhoddion mawr /

ac ystyried o honaw i madrodd hwynt / yr amherawdr a ddyvod / mae Iownach oedd i Arthur liwiaw ynys Prydain na myned ymaith

YMARAF............1

ac ar hynny eidiol o hyder hynny A mavlodd ymaraf hingestr /

YMARVODI..........1

ac ymarvodi

YMAVEL............1

ac ymavel mewn Arthur / ai dyny oni syrthodd ef ar dal i liniav /

YMBARATOI.........1

ac velly gwedi gweled o arthur ywyllys pawb tyac atto / roddi kennad yddynt oll / i vyned adref a wnaeth ef / i ymbratoi [~ ymbaratoi ] erbyn awst nessa at hyny /

YMBER.............4

ac yna i dowad howel ymber llydaw / rhyngofi a dyw / pa mi bawb ar neyldy / ni bydde gystal

a dwyn Elen i drais nith howel ymber llydaw o ddigan y gwarcheidwad a myned i ben mynydd a hi a marchogion y wlad ai hymlidiodd /

Ag o flaen y pedwerydd fyddin ir oedd Howel Ymber LLydaw a Gwalchmai ap Gwyar.

ac yno gwahaodd blaena or brytaniaid / ai hencil hyd at howel ymber llydaw / a gwalchmai /