‘Cronicl Hywel ap Syr Mathew’, Peniarth 168 (1568 (ms. 1589-90)), 198r-237r.

Cynnwys
Contents

Wiliam Gwnkwerwr weithian 198r
Wiliam Rüphws 199r
Harri y kynta 200r
Brenhin Stephan 201r
Henry yr ail 202r
Richard gyntaf 203r
Brenhin Sion 204r
Harri y trydydd 205v
Edwart gyntaf 206v
Edward yr ail 207v
Edward yr ail. 208r
Edward y trydydd 208*r
Richard yr ail. 210v
Henri y .4.ydd 212r
Harri y pümed 212v
Harri y chweched. 214v
Edward y pedwerydd 218v
Edward y pümed 221r
Richard y trydydd 221r
Harri .7.ed 221v
Harri wythued 222v
Edward y chweched 230r
Brenhines Mari 233r


[td. 198r]

Wiliam Gwnkwerwr
weithian


[1] Wiliam Bastart oedd vab i Robert Dük o Norman=
[2] di ap Richard y .3. ap Richard yr .2. ap Richard ddi=
[3] ofn ap Wiliam ap Rollo vchod yr hwnn a elwid
[4] Robert gwedi i vedyddio o A\r/led merch i bannwr
[5] o dre Phalais i vam Ac Wiliam Gwnkwerwr
[6] i gelwid ef
[7] Wiliam Gwnkwerwr a ddaüth ir ynys honn y 15ed
[8] dydd o vis Hydref oedran Crist .1067. ac a wledy=
[9] chodd .21. ac vn mis ac a orchvygodd y Saesson ac
[10] a ddyrrodd rhai i Gymrü a rhai or Deyrnas ac
[11] a wnaeth gyfreithe er i brophid ehün ac amhro=
[12] phid y Saesson. Y Wiliam hwnn a wnaeth ges=
[13] tyll a threfydd ac a roes Normandiait ynddünt
[14] ac a beris i ddaü Gardinal o Rüfain ddyfod ir ynys
[15] honn a thrwy i archedigaeth ef i tynnysson Esgyb

[td. 198v]
[1] ac Abadoedd a Phrioried Saesson oi krefydddai
[2] allan ac a roessant Normaniaid ynn i lle./
[3] Y .4. vlwyddyn oi wledychiad ef i dinüstrodd y Dans
[4] lawer ar y North ac ynnill tref Iork. ond ni
[5] bü hir hyd pa{n}n dyrrwyd ymaith ac ef a anrhei=
[6] thiodd y brenhin o Iork i Dürham o gwbl lid a
[7] dicter wrth yr ardalwyr am vddünt ddioddef ir
[8] Dans ddyfod val na hewyd grwn .9. mlynedd./
[9] Ac ynghylch yr amser hwnnw i bü drafais
[10] rhwng archesgob Iork a Lanphranc Archesgob
[11] Canterbüri am yr orüchafieth ynn Lloegr ond
[12] Archesgob Cawnterbüri ai hennillodd ac Arches=
[13] gob Iork a dyngodd llw darostwngedigaeth iddo./
[14] Y .10. vlwyddyn i kyfododd Iarll Herphordd a Raph
[15] Iarll Norpholk ynn erbyn y brenhin./ ar bren=
[16] hin ai herwriodd ac ai deholodd [cywir. ysgr.] or Deyrnas ac a
[17] dorrodd penn Iarll Walryf./
[18] Ynghylch y .15. vlwyddyn oi goroniad ef Robert
[19] Cwrteis i vab hyna ef drwy nerth brenhin
[20] Phraink Phi{lip} a ryfelodd ai dad yn Norman=
[21] di  lle i clwyfwyd Wiliam Gwnkwerwr yn ddrwc
[22] ond heddwch a wnaethbwyd./
[23] Wiliam Gwnkwerwr a wnaeth phorest newydd
[24] yn Hamsir ac a ddinüstrodd yr eglwyssi .30. mill=
[25] tir o gwmpas ac ynn i amser ni chafas Sais
[26] na swydd na gorüchafieth vchelwridd yn Lloegr
[27] Ynn i amser ef i bü dreth ynn Lloegr [T: Loegr] nid amgen
[28] ar bob .20. kyfeir o dir chwe swllt yr .19. vl\w/yddyn
[29] oi wrogeth
[30] Yr Wiliam hwnn a ryfelodd a Phraink ac a
[31] wnaeth lawer o ddryge a cholledion yno ac a gle=
[32] vychodd ar clevydd hwnnw a ddüc i vywyd ac y{n}n

[td. 199r]
[1] i glefyd ac i gwnaeth i Destament ac i rhodd
[2] ac i gorchmynnodd Deirnas Loegr ai choron
[3] i Wiliam Rüphws i ail mab rhai ai galwai
[4] Wiliam Goch.

<Wiliam Rüphws>


[5] Wiliam Rüphws nei Goch oedd ail mab i Wili=
[6] am Bastart ac a goroned yn Westmestr wyl
[7] Gosmws a Damian ac wedi gwledychü [T: guledychü] o hono .14.
[8] mlynedd i lladdodd Water Tyrel ef a saeth yn keissio
[9] saethü llwdwn yn y phorest newydd a wnaeth
[10] ef ac i dipheithyssai ef .52. o eglwyssi plwy yw
[11] gwneüthür [T: gwneuthür] ac yngaer Wynt i claddwyd ef
[12] heb neb ynn wylo ar i ol Dechreü Wiliam Goch
[13] vü y .17. dydd o vis Medi oedran Crist 1089.
[14] A Robert Cwrteis i vrawd a ddaüth o Normandi
[15] i Loegr i Borthampton ar vedyr bwrw  Wili=
[16] am i vrawd allan oi vrenhiniaeth. Eithr hedd=
[17] wch a wnaethbwyd nid amgen y vrenhiniaeth
[18] i Wiliam Goch dan dalü i Robert Düc o Nor=
[19] mandi i vrawd bob blwyddyn .300. o vorkie a
[20] phob vn ynn aer iw gilydd pann vai marw
[21] yr llall
[22] Yr ail vlwyddyn oi vrenhiniaeth i cyfododd swrn o
[23] arglwyddi Lloegr yn erbyn y brenhin ac a roessont
[24] wrth rai o drefi Lloegr ond brenin Wiliam
[25] ai gwahanodd ac ai dyrrodd or Deyrnas allan./

[td. 199v]
[1] Y{n}n y .3.edd vlwyddyn i rhyfelodd yr y Scottied a Lloegr
[2] ar brenhin a ordeinodd lü ac aeth yno ac yn
[3] ol llawer Scirmais a rhyfel i gwnaethbwyd
[4] heddwch ac ar Valcolyn brenhin Scotlond dyngü
[5] llw vfüdddra i vrenhin Lloegr
[6] Y 4edd vlwyddyn i bü wynt angyrriol y{n}n Llündain
[7] ac i byrrodd ir llawr gant o dai a phenn Bow
[8] chwrch ac a wnaeth lawer o anrhaith ynn Win=
[9] chestr ac mywn lleoedd eraill Ac yn yr amser
[10] hwnnw i rhyfelodd y Cymrü ac i lladdwyd Rhys
[11] i blaenor ac i gorchvygwyd hwynt. Ar Rhys
[12] hwnn a elwid y brenhin diwaethaf o Gymrü
[13] Malcolyn brenhin y Scotlond a llü mawr gantho
[14] a ddaüth [T: daüth] i Loegr ond Iarll Northymyrlond ai kym=
[15] erth i vynü ac yno i lladdwyd Malcolyn brenhin
[16] y Scottlond./
[17] Y .6. vlwyddyn oi wrogeth ef i gwnaethbwyd trwy
[18] holl Gred lü dirvaür o chwechant o viloedd i
[19] vyned i ynnill Kaerüsalem ai capten ai penn
[20] arweddwr oedd [T: oed] Gotphre Dük o Lorayn ai ddaü
[21] vrodür a llawer o bennaethied Kred am benn
[22] hynny ac ynn yr amser hwnnw i gwystlodd  lla=
[23] wer mil o wyr i tir i vyned ir siwrnai ho{n}n./
[24] Ac y mysc yr rhain vn oedd Robert Cwrteis düc
[25] o Normandi a wystlodd i dir iw vrawd Wiliam
[26] brenhin Lloegr er kann mil o bünne./
[27] Ynghylch yr 8ed vlwyddyn oi wrogeth ef i bü  dre=
[28] the dirvawr mawr ynn Lloegr a Normandi a
[29] marwolaeth vawr hyd na allwyd haü na llafür=
[30] io yr vlwyddyn honno megis i bü newyn a phrin=
[31] der y vlwyddyn ar ol

[td. 200r]
[1] Ynghylch yr vnfed flwyddyn ar ddec oi wrogeth i
[2] gwnaethbwyd Westmestr hal ac ir ennillwyd Ka=
[3] erüsalem ac i gwnaethbwyd Gotphre capten y
[4] Cristnogion ynn vrenhin ynghaerüsalem./
[5] Marw fü yr Wiliam hwnn heb etifedd oi gorph
[6] ac ynn Winsiestr i claddwyd gwedi gwledychü
[7] .12. mlynedd a .10. mis medd y Saesson./

Harri y kynta


[8] Harri brawd Wiliam Goch a elwid Harri Yscol=
[9] haic .3.edd mab i Wiliam Gwnkwerwr a goronwyd
[10] ynn vrenhin Loegr y .5.edd dydd o Awst oedran Crist
[11] .1101./ vlwyddyn./
[12] Y vlwyddyn gyntaf oi vrenhiniaeth i rhodd ef vesüre
[13] Lloegr ynn i lle gwedi i bod y{n}n hir o amser o
[14] vaes i lle Ai vrenhines Mawd chwaer Edgar
[15] brenhin y Scotlond.
[16] Y 4edd vlwyddyn i rhyddhaodd y Düc o Normandi y
[17] brenhin oi drybed o .300. o vorke [bob blwyddyn]
[18] Ac er hynn o waith drwc dafode ac ethrodion ir
[19] aeth yn anghyfündeb mawr rhwng y brenhin
[20] ar Düc o Normandi i vrawd a rhyfel mawr ac
[21] or diwedd dala yr Düc Robert ai roi yngharchar
[22] ynghaer Ddydd tra fai vyw a meddiannü or bren=
[23] hin  Ddügiaeth Normandi./
[24] Y .6.ed vlwyddyn or brenhin Harri gyntaf i rhyfelodd
[25] Iarll y Mwythic ac ef a Iarll Cornwel a chwedi
[26] hynny hwynt a ddalwyd ac a roed yngharchar tre
[27] vüont vyw./
[28] Ynghylch yr amser hwnn i gwnaeth y brenhin

[td. 200v]
[1] gyfreith galed y{n}n erbyn lladron a threiswyr ac
[2] anghyfiownder ac a wnaeth execüssiwn arnün
[3] wrth ei gweithredoedd rhai meirw rhai tynnü i
[4] llygaid, rhai i hysbaddü [T: hysbadü]./
[5] Ynghylch y .13.ec oi wrogeth i krynodd y ddaiar ynn
[6] y Mwythic ynn arüthür ac afon Drent aeth
[7] ynn isbydd megis i gellid myned yn droetsych
[8] drwyddi
[9] Y{n}n y .17. ir aeth ymrafel rhwng Lewys bren=
[10] hin Phrainc a Harri gyntaf brenhin Lloegr ac
[11] i bü vaes creülon rhyngthün ar Saesson a gaf=
[12] as y gore A brenhin Phrainc a gilodd a heddwch
[13] a vü ond Wiliam mab hynaf y brenhin a dyng=
[14] odd i vrenhin Phrainc lw kowirdeb./
[15] Yr .20. vlwyddyn i kwnnodd Wiliam Düc o Norman=
[16] di y mab hynaf ir brenhin a Richard i vrawd
[17] a Mari i chwaer hwynte a Richard Iarll Chestr
[18] ai arglwyddes nith y brenhin ac i gyd hyd y{n}n
[19] chwech a chant y dyfod o Normandi i Loegyr
[20] y boddyssant ond vn dyn
[21] Ynghylch y .26. or brenhin hwnn i kynhalwyd Par=
[22] lemant yn Llündain yn vn peth ymysc [ereill]
[23] i wneüthür cosb ar Opheiriaid am i cam vywyd
[24] a hynny ar swyddogion y brenhin i kosbi./
[25] Ynn 22 or brenhin harri[1] hwnn achos heb etifedd
[26] gwriw oi gorph i gwnaeth i verch Mawd Am=
[27] herodres i lywodraethü y vrenhiniaeth ar i ol
[28] Ynghylch yr 28. vlwyddyn or Harri hwnn i pri=
[29] ododd Mawd amherodres Siephre Plantagenet
[30] Iarll Angeow a mab a vü iddo o honi a elwid

[td. 201r]
[1] <Harri> ar[2] Harri hwnn gwedi Stephan a vü vrenhin
[2] y{n}n Lloegr ar .25. vlwyddyn oi goroniad yr .2. dydd
[3] o Ragvyrr oedran Crist .1135. i bü varw ac yn
[4] Reding i claddwyd./

Brenhin Stephan

[3]
[5] Stephan Iarll Bolayn a mab Iarll Bloys o
[6] Adela merch Wiliam Bastart i vam a nai i
[7] Harri gyntaf drwy gyngor swrn o arglwyddi
[8] ac Ieirll Lloegr yn erbyn i llw i vrawd yr Am=
[9] herodres a wnaethbwyd ynn vrenhin ac a goro=
[10] nwyd  ddydd gwyl Sant Stephant oed Crist .1135.
[11] Yn yr amser hwnn ir oedd anghyfündeb mawr rhwnc
[12] arglwyddi Loegr Achos rhai oedd ar rann yr
[13] amherodres ac ereill ar ra{n}n Stephant y bren=
[14] hin
[15] Brenhin Stephan a oresgynnodd gestyll a thai Esco=
[16] bion ac a roes i wyr ehünan ynddünt ar veddwl
[17] dala yn erbyn yr Amherodres yr honn ir oedd yn
[18] i phryderü yn wastad./
[19] Yr ail vlwyddyn ir aeth y gair varw y brenhin a
[20] chynnwrf aeth ynn Lloegr ac anodd vü i gostegü
[21] Ar vyrder gwedi hynny ir aeth brenhin Stephan
[22] a llü mawr gantho i Normandi ac yno i bü  rhyng=
[23] tho ryfel mawr ac Iarll Angeow gwr Mawd Am=
[24] herodres ac aer kyfreithlon coron Loegr./ A
[25] phan ddarfü iddo ddarostwng yno i gwnaeth Instans
[26] i vab yn Ddüc yno./
[27] Ynn y .6. vlwyddyn i daüth Mawd Amherodres i Loe=
[28] gyr drwy gyngor Iarll Kaer Loiw ac Iarll Chester
[29] nei gaer Lleon ac a wnaethant ryfel creülon

[td. 201v]
[1] ar y brenhin ac or diwedd i dalwyd y brenhin ac i
[2] gorchvygwyd i lü ac i danfonwyd ef at yr Amhe=
[3] rodres ac i danfonodd hithe ef i Vrüsto ynghar=
[4] char.
[5] Gwedi hynny Kent a Llündain a gwnnodd yn erbyn yr
[6] Amherodres ynghweryl y brenhin ac a roessant
[7] vaes iddi ynn Winsiestr ac a gilodd yr Amherodres
[8] i gaer Loiw ac Iarll caer Loiw a ddalwyd ac ybo=
[9] lüdd y brenhin ac Iarll a yllyngwyd o gyfnewid./
[10] Gwedi hynny i kynnüllodd y brenhin bower mawr ar
[11] Amherodres a gilodd i Rydychen ac yno i rhodd y
[12] brenhin i wyr wrth y dref ond yr amherodres
[13] a gonveiwyd allan ar hyd nos a hi aeth i Waling=
[14] phord ac wedi hynny ir aeth i Normandi heb
[15] vawr gid a hi
[16] Amgylch y .10.ed vlwyddyn o goroniad brenhin Stephan
[17] ir rhoes yr Iüddeon vachgen ar y groes ar Ddüw
[18] Pasc o ddirmic ac o watwar ar Grist ac ar y
[19] phydd gatholic.
[20] Yr .11.ec vlwyddyn o wrogeth brenhin Stephan i bü
[21] varw Siephre Plantagined Iarll gwr Mawd Am=
[22] herodres gwedi ynnill eilwaith o hono ddügiaeth
[23] Normandi ar vrenhin Stephan ac i diweddodd i
[24] vowyd a Harri i vab ynn i le a ddaüth.
[25] Harri düc o Normandi ynghweryl Mawd amherod=
[26] res i vam a ddaüth i Loegr ac a ennillodd gastell
[27] Malmzbri ac yno y Twr gwynn a thre Notting=
[28] ham a llawer o gestyll a chadernyd a llawer maes
[29] a vü rhyngthün./
[30] Yn y .17. vlwyddyn o vrenhin Stephan i gwnaeth=
[31] bwyd heddwch rhwng yr amherodres ai mab ar
[32] brenhin Stephan dan amod bod Stephan yn vren

[td. 202r]
[1] hin tra fai vyw ar brenhin y .15. o vis Hydref
[2] a vü varw oed Crist .1154. yr hwnn ni bü ddidrwbl
[3] ynn i oes ynn Pheversham i claddwyd.

Henry yr ail


[4] Henri yr ail mab i Siephre Plantagined
[5] Iarll Angeow a Mawd Amherodres yr .20. dydd
[6] o vis Rhagvyrr oedran Crist .1155.[4] Ar bren=
[7] hin hwnn a ehangodd i vrenhiniaeth ac a ennillodd
[8] drachefyn a gollysse eraill ac oi wroleth i amyl=
[9] haodd y Deyrnas o Scotlond, Iwerddon, ynys Or=
[10] cades, Brütaen vechan, Poytou, Gion a Phro=
[11] vins ereill o Phrainc
[12] Yr ail vlwyddyn i byrrodd ef i lawr y kestyll a wnae=
[13] thyssid yn amser brenhin Stephan. gwedi hyn=
[14] ny efo aeth ir North ac a gafas gan yr y
[15] Scottiaid Gwmberlond, a Northwmberlond a
[16] roesse Mawd amherodres vddünt meddent hwy./
[17] Y .3.edd vlwyddyn i daüth ef i Gymrü a dirvawr lü
[18] gantho ac a ryolodd yno ac wedi hynny i hadeilodd
[19] gastell Rhüddlan[5]
[20] Ynghylch y .5.ed vlwyddyn i dechreüwyd treth a byr=
[21] haodd .20. mlynedd a llawer o drwbwl a ddaüth [T: daüth] ar ol
[22] Yr .8.ed vlwyddyn i dalwyd Wiliam brenhin yn y Scot=
[23] tied ac wedi gwneüthür homags a llw kywei\r/deb
[24] i vrenhin Harri i gyllyngwyd. Ar .10.ed vlwyddyn
[25] ir aeth Saint Thom{a}s Archesgob Cawnterbüri
[26] y{n}n keissio ymddiphin kyfiownder yr Eglwys ar

[td. 202v]
[1] gil or deyrnas i Rüfain i gwyno wrth Bab Rhü=
[2] fain rhac y brenhin ac i ddowedüd y pynke ir oedd
[3] y{n}n i codi ynn erbyn kyfreith a chyfiownder ar y
[4] Deyrnas Eithr wrth dretment y Pab a Lewys
[5] brenhin Phrainc i canhiadodd y brenhin iddo i Arches=
[6] gobeth drachefyn ac ni bü hir gwedi hynny hyd
[7] pa{n}n laddwyd
[8] Y .18.ed or brenhin hwnn i danfonodd y brenhin herots
[9] at Bab Rhüfain i ervyn i ryddhaü ac i ymesgüso
[10] am laddiad [T: laddiadd] Saint Thomas Ac y mysc pethaü e=
[11] reill [T: e|reil] i rhoed y brenhin dan i benyd bod ynn gyf=
[12] reithlon ir holl deyrnas gwyno at y Pab ac na
[13] bai vrenhin yn Lloegr hyd pa{n}n i pwyntie y
[14] Pab./ Y vlwyddyn honn ir aeth y brenhin i Iwer=
[15] ddon ac i darostyngodd ac i rhwymodd wrth vrenhi=
[16] niaeth Loegr./
[17] Y .22. vlwyddyn o vrenhiniaeth Harri yr ail i
[18] peris ef goroni i vab hynaf a elwid Harri ai
[19] briodi a Margred merch brenhin Phrainc./
[20] Ar benn y chydic wedi hynny wrth annogieth  bren=
[21] hin Phrainc a brenhin y Scotlond a llawer ychwa=
[22] nec y rhyfelodd ynn erbyn Harri i dad a rhyng=
[23] thünt i bü lawer maes ond y tad oedd ynn ei
[24] hynnill ac ir mab i gorfü plygü a deissif
[25] heddwch. Ac yn y rhyfel hwnn i dalwyd Wiliam
[26] brenhin Scotlond ac i carcharwyd ac i rhoes
[27] am i illyngdod dre Gaerleil a nüw castel
[28] vpon Tein a thyngü byth lw kowirdeb ir bren=
[29] hin efo ai ganllynwyr ynteü a gwneüthür ho=
[30] maets pann ovynnid/ Ynghylch yr amser hw{n}n
[31] ir oedd lawer o Iüddeon yn Lloegr [T: Loegr] ac ynghylch

[td. 203r]
[1] y Pasc yn arfer o roi plant ar y groes y ddyn=
[2] wared marwolaeth Crist ac o ddirmic ac o wat=
[3] war arno ac ar phydd y Cristnogion./
[4] Yn y 23. vlwyddyn oi wrogaeth i bü varw Harri
[5] y mab hynaf i Harri yr ail Ac yno drachefn
[6] ir aeth yn rhyfel rhwng brenhin Philip o Phra=
[7] inc ynghylch Piteow a chastell Gisowrs ar
[8] 24. o Harri yr ail Richard Iarll Piteow a
[9] ryfelodd yn erbyn brenhin Lloegr i dad ac a gym=
[10] erth rann brenhin Phrainc ac a ennillodd [T: ennilodd] ar i
[11] dad lawer phortres a chastell Ac ybolüdd  gwe=
[12] di i bü varw brenhin Harri yr ail oed Crist
[13] yno .1188./

Richard gyntaf


[14] Richard gyntaf yr ail mab i Harri yr ail
[15] a goronwyd yn vrenhin Lloegr y .3. dydd o vis Medi
[16] oedran Crist .1189.[6] y Richard hwnn a elwid Rich{ard}
[17] Cwrdeleion. Y vlwyddyn gyntaf o Richard
[18] Gwrdeleion daü vaeli oedd lywodraethwyr ar
[19] Lündain. Yr amser hwnn y cwnnodd tervysc
[20] rhwng gwyr Llündain ar Iüddeon oedd ynddi gan
[21] vaint i rhyfic ai balchedd ac i sbeiliwyd ac i
[22] dyrwyd phwrdd
[23] Y vlwyddyn gyntaf honn i daüth brenhin Scotlond
[24] i Gawnterbri i wneüthür gwrogeth i vrenhin
[25] Richard. Ynghylch hynn o amser holl  vrenhin=
[26] oedd Cred a'mbyrratoodd ddirvawr lü i vynd i
[27] ynnill Kaerüsalem ac i gynorthwyio y Crist=
[28] nogion yn yr Assia. Ar drydedd [T: ddrydeth] vlwyddyn oi
[29] wrogeth ir aeth brenhin Richard a dirvawr lü
[30] gantho tü a Chaerüsalem ac ar y phordd i

[td. 203v]
[1] kwnkweriodd Ynys Ciprws Ac ynn Assia ir
[2] ymgyfeillachodd \a/ brenhin Phrainc/ ac ef a gwn=
[3] kweriodd Acton ond ar vyrder gwedi hynny ir
[4] aeth travais rhyn\g/tho a brenhin Phrainc. A
[5] Philip brenhin Phrainc a drodd adref ac a
[6] ddipheithiodd Normandi ac a gynghorodd Sion
[7] brawd brenhin Richard i gymryd llywodraeth
[8] teyrnas Loegr yn absen i vrawd. Gwedi
[9] hynn brenhin Richard a ennillodd ir Cristynogi=
[10] on dre Ioppe ai hamgylchion ac a roes y
[11] Twrk mewn llawer maes ynn y kwilydd./
[12] Y .4. vlwyddyn o goroniad brenhin Richard ac
[13] ynte yn Assia ir aeth rhwng arglwyddi Lloegr
[14] a Wiliam Esgob Eli yr hwnn a ydowsse y bren=
[15] hin i lywodraethü y Deyrnas tra vai ynte
[16] allan ac yno i newidiodd brenhin Richard gaer=
[17] üsalem a Gwi o Lessingham am Ciprws a
[18] chwedi hynny ynn hir o amser i gelwid yn
[19] vrenhin Kaerüsalem
[20] Y .5. vlwyddyn o Richard vrenhin Lloegr a Chaer=
[21] üsalem pan glybü yrrü Esgob Eli ar pho or
[22] Deyrnas a bod Iohn i vrawd oi benn i hün
[23] ynn kymryd llywodraeth y Deyrnas a bod
[24] Philip brenhin Phrainc gwedi anrheithio
[25] Normandi i gwnaeth drettis rhyngtho ar
[26] Twrk mawr a chyngrair dair blynedd ac
[27] i troes tü a Lloegr ac ychydic o wyr gid ac
[28] ef Ac ar y phordd ynn emyl Thrasia i dali=
[29] odd y Düc o Awstrits ef ac [sic] aeth ac ef yn gar=
[30] charor at yr Amherodr. Ar Amperodr

[td. 204r]
[1] Harri ai kadwodd yngharchar vlwyddyn a phüm
[2] mis Ac ynn i garchar i troed llew atto ac i
[3] tynnodd ynte galo{n}n y llew oi gorph ac i lladdodd
[4] ef y llew./
[5] Yn y .6./ o wrogeth brenhin Richard i gillyngwyd
[6] oi garchar ac i talodd i arianswm yr hwnn
[7] oedd ga{n}n mil o bünneü. ac yna i rhyfelodd
[8] ar vrenhin Phrainc ac a Sion i vrawd a lla=
[9] wer o ddrwc a cholled o bob tü. Yr wythued
[10] vlwyddyn ir aeth kyngrair rhwng Phrainc a
[11] Lloegr ac a ymroes Iohn iw vrawd./
[12] Yn y .10. vlwyddyn o Richard gyntaf i peris ac
[13] i hordeiniodd Innocent Bab gyphessü ac i gwa=
[14] harddodd roi yr aberth yn y ddaü nattür ir Lly=
[15] gion. Ac ar vyrder yn ol hynny drychefn
[16] rhyfel [a ddigwyddodd [T: digwyddodd]] rhwng Phrainc a Lloegr [T: Loegr]./
[17] a brenhin Lloegr a vordwyodd i Normandi ac
[18] yno weithie ynnill o vrenhin Phraink howlds
[19] a chestyll ynn Normandi ac weithie brenhin
[20] Lloegr yn ynnill yn Phrainc. Ond brenhin Ri=
[21] chard aeth i ossod wrth gastell Gaelart ac vn
[22] or castell ai harganvü ac ai trewis yn i be{n}n
[23] a gwnn ac ai lladdodd./ A marw [vü] heb etti=
[24] fedd oi gorph oedran Crist 1200. ar .12. vlwydd=
[25] yn oi wrogeth ac a gladdwyd ynn Phont Euerard

Brenhin Sion


[26] Sion gwedi marw Richard heb ettifedd oi
[27] gorph a goroned ynn vrenhin ac a gwenwyn
[28] i llaas ac ynghaer Wrangon i claddwyd./

[td. 204v]
[1] Yn amser brenhin Iohn i dechreüwyd y brodür düon
[2] y{n}n rhe Dolosanws oed Crist .1205. A .4. blynedd  gwe=
[3] di hynny i dechreüodd [T: dechreüod] Saint Phrancis grefydd y bro=
[4] dür  llwydion ynn emyl Dinas Asilij. Ar vn vlwydd=
[5] y{n}n honno i gwaharddwyd opherennaü dros gwbwl
[6] o Loegr oblegid amrysson am ddewis Archesgob
[7] ynghaer Gaint. Ar gwahardd hwnnw a byrhaodd
[8] .7. mlynedd./ Ynghylch yr amser hwnnw i gwa=
[9] harddodd Sion vrenhin Lloegr awdürdod a threth a
[10] phower y Pab or Deyrnas honn peth ni wellaodd
[11] ddim Ac ynn ol hynny Philip brenhin Phrainc
[12] ynghweryl Arthür dük o Vrüttaen yr hwnn a
[13] enwyssai [T: enuyssai] rai o arglwyddi Loegr yn vrenhin a ry=
[14] felodd ar vrenhin Sion ac ai gyrrodd o Normandi
[15] ac a ennillodd arno lawer o gestyll a threfydd./
[16] Ond gwedi colledion mawr o bob tü heddwch a wnaeth=
[17] bwyd yr amser hwnn i daüth brenhin y Scotlond
[18] i dyngü llw kowirdeb i vrenhin Sion o Loegr. y
[19] Cymrü ai [T: a] galwai Ieuan vrenhin.
[20] Yn yr ail vlwyddyn i gwelad yn Swydd Iork bümp
[21] lleüad ar vnwaith ar yr awyr ar xx ail gayaf
[22] i daüth tymhestloedd a thowydd garw a chenllysc ky=
[23] maint ac wye iair./
[24] Arthür o Vrüttaen y .3. vlwyddyn a ddalwyd a lla=
[25] wer o wyr o vrddas i gyd ac ef ac a ddaüth ynn gar=
[26] charor i Loegr./
[27] Yn y .6. vlwyddyn ir interditiodd y Pab vrenhini=
[28] aeth Loegr ac ir ysgymünodd vrenhin Sion achos
[29] na ydawe ef Stephant Laughton yn Archesgob
[30] ynghaer Gaint.
[31] Y .7. vlwyddyn Philip brenhin Phrainc a oresgy{n}nodd
[32] Normandi yr honn ni büysse dan vrenhiniaeth

[td. 205r]
[1] Phrainc er ys trychan mlynedd kynn hynny./
[2] Ynghylch yr amser hwnnw i rhyfelodd y Cymrü
[3] ar Gwyddyl ar brenhin Sion ai gyrrodd i brynü
[4] heddwch er llawer o aür ac arian a da./ Ac yng=
[5] hylch yr amser hwnnw i mwrdrwyd Philip Am=
[6] perodr yr Almaen./
[7] Yn y .9. vlwyddyn o vrenhin Sion i gwnaethbwyd
[8] maer a Sieryddion yn Llünden gyntaf erioed./
[9] Ar maer a elwid Henri phyts Alwy{n}n ar
[10] Sieryfied kyntaf ar a vü yn Llünden a elwid
[11] Pityr Dük a Thomas Neel./
[12] Ynghylch y .13. i rhyfelodd Philip brenhin Phrainc
[13] ar Loegr yn gymaint ac i gorfü ar vrenhin
[14] Sion ymroi i bab Rhüfain ac ymrwymo drosto
[15] ef ai rac gynllynwyr vrenhinoedd ddala dan go=
[16] ron Bab Rhüfain a thalü bob blwyddyn vil o vor=
[17] ke o arian./
[18] Yr .16./ o vrenhin Sion i bü drafes mawr rhwng
[19] pennaethied Lloegr ai harglwyddi a chyphredin
[20] y Deyrnas ynn gymaint ac i gorfü ar y brenhin
[21] ddanvon i Phlawndrs am nerth ac arglwyddi
[22] Lloegr a ddanvonodd at Lewys vab Philip bren=
[23] hin Phrainc ac ai kymerson ynn lle brenhin
[24] arnün ac ai kadarnhaüsson i ryfela yn er=
[25] byn brenhin Sion. A chy{n}n diwedd y rhyfel hwnn
[26] i clefychodd y brenhin ac i bü varw yn Nywark
[27] vpon Trent y .19. o vis Hydref oedran Crist
[28] .1216. Ond rhai y sydd ynn teürü mae Mynach
[29] ai gwenwynodd ef ynghaer Wrangon ac yno
[30] i claddwyd./

[td. 205v]

Harri y trydydd


[1] Harri drydydd y mab hynaf i vrenhin Sion a go=
[2] roned yn Westministr drwy nerth rhai o arglwy=
[3] ddi  Lloegr yn .9. mlwydd o oed./ Yn i amser ef
[4] i bü y vattel yn Lewys xx yn Sowthsex a bat=
[5] tel y barrwnnied yn Ewsam oed Crist yna
[6] 1265. yr 48. o vrenhiniaeth ac wedi gwle=
[7] dychü o hono .55./ o vlynyddoedd i bü varw ac yn
[8] Westministr i claddwyd./
[9] Yn ol hir ryfel rhyngtho a Lewys mab Philip
[10] brenhin Phrainc yr wrth amodeü rhai o ar=
[11] glwyddi  Lloegr oedd yn cleimio coron Loegr ond
[12] or diwedd yn heddwch ir aeth ac i Lewys [i gorfü]
[13] vyned i Phrainc ac am i draül iddo vil xxxx
[14] o vorke./
[15] Y vlwyddyn gyntaf o Harri drydydd ymysc kyf=
[16] reithe da ereill i gwnaethbwyd vawr a elwid
[17] Magna Charta a llawer ychwanec. Y 4.
[18] vlwyddyn i priododd Alexander brenhin Scotlond
[19] Ioan chwaer Harri y .3. vrenhin Loegr./ Ar
[20] vlwyddyn honn i gorchmynwyd ir dieithred voed=
[21] io y Deyrnas achos Phowks Debrent oedd
[22] yn cadw castell Betphord yn erbyn ywyllys y
[23] brenhin. Y .5. vlwyddyn i daüth crefydd y bro=
[24] dür  llwydion gyntaf i Loegr ac a elwid ordr
[25] Saint Phrancis
[26] Y .13. vlwyddyn ir aeth y brenhin a llü mawr gan=
[27] tho i Vrütaen [T: Vrutaen] yn erbyn Lewys prins Phrainc
[28] ac yn ol anrheitho y tir yn heddwch ir aeth./
[29] Yr .16. vlwyddyn ir aeth rhwng y brenhin ac
[30] arlgwyddi Loegr achos efo a roes oi wassaneth

[td. 206r]
[1] alla{n}n y Saesson ac a gymerth yn i wassaneth
[2] ddieithred ac yn i gyngor
[3] Y .19. vlwyddyn i priododd y brenhin Elenor merch
[4] Iarll Provins./ Ynghylch yr .21. vlwyddyn oi wro=
[5] geth ef holl Phrainc yn vn a gyvün a vnodd na
[6] bae i vn gwr eglwyssic dan boen o bechod ma=
[7] rwol gael dwy eglwys./
[8] Yn yr .31. vlwyddyn i dad wnaeth y brenhin Phran=
[9] sies  Llünden achos cam varn a roessant yn er=
[10] byn Margred Vyel Wydow./ Yn yr 38 Prins
[11] Edward y mab hynaf i Harri a briododd Elenor
[12] merch brenhin Castil ac iddo i rhoes dowyssogeth
[13] Gymrü a llywodreth Gwien[7] ac Iwerddon ac y=
[14] na gyntaf i henwyd Prins Cymrü
[15] Yn yr 48. vlwyddyn i bü yr maes yn Lewys rhwng
[16] brenhin Harri y .3. ac arglwyddi Loegr ai chyphre=
[17] din ac i collodd y brenhin y maes ac i kafas my=
[18] wn amodeü i illwng a Richart i vrawd brenhin
[19] Rhüfain a S{yr} Eduard i vab ac eraill .25. a ddal=
[20] wyd o wyr mawr
[21] Ac vgein mil o gyphredin [T: ac vgein mil o gyphredin |Ac vgein mil o gyphredin] ar brenhin ai vrawd
[22] a ymrwymyssant ar ganhiadhaü vddün y kyfrei=
[23] the  a sierten o acts a wnaethoeddid yn y Parl=
[24] mant yn Rhydychen ky{n}n no hynny ac a roes
[25] Prins Edward yngwystyl ar hynny
[26] Ar vyrr gwedi hynny ir aeth rhwng Iarll Kaer
[27] Loiw ac Iarll Lecester a Phrins Edward a
[28] gymerth rann Iarll Kaer Loiw ac ynghil=
[29] ingworth i bü vaes angyrriol rhyngthünt
[30] ar maes a ennillodd Prins Edward ai barti./
[31] Ar vyrr gwedi hynny Simond Montphord
[32] Iarll Lecester a wnaeth lü mawr ac a ym

[td. 206v]
[1] gydfarvü a Phrins Edward y{n}n Ewssam lle y
[2] lladdwyd yr Iarll a llawer oi barti./ Ynghylch
[3] y .54. oi vrenhiniaeth i kymerth y brenhin gy=
[4] meint o ddigofeint wrth wyr Llünden ac [T: ai] i gwa=
[5] harddodd vddünt i rhydddab [ac i dalodd] yn i law
[6] ehün Eithr drwy gymodreddwyr rhyngthün
[7] i prynyssont y rhydddab ai libertis ac i talyssont
[8] ir brenhin vgen mil o vorke./
[9] Yn y .55. or brenhin hwnn i kymerth Edward vab
[10] Harri drydydd i siwrnai tü ar tir bendigaid
[11] ac yno i nerthodd ef Dref Acrs yr honn ir oedd
[12] Sawden Swrrey gwedi rhoi siets wrthi./ A
[13] thra oedd Edwart yn y siwrnai honno brenhin
[14] Harri drydydd i dad a vü varw yr .16. o vis
[15] Tachwedd oedran Crist yna 1272. ac yn West=
[16] ministr i claddwyd./

Edwart gyntaf


[17] Edwart gyntaf or henw vab Harri .3.edd pan
[18] glybü varwolaeth i dad mis Awst nessaf at
[19] hynny a ddaüth i Loegr ac a goroned yn vren=
[20] hin ac a wledychodd .35. mlynedd gwedi dyfod or
[21] tir bendigaid ac yn Westmestr i coronwyd
[22] yr .19. dydd o vis Awst oed Crist yna .1274. ac
[23] yn y lle ir oedd Alexander brenhin y Scotlont
[24] ac yno i gwnaeth lw obediens i vrenhin Edwart
[25] Yr ail vlwyddyn oi goroniad ir aeth y brenhin
[26] i Gymrü ac i gwnaethbwyd heddwch rhwng [sic] a
[27] Ll{ywely}n Prins Cymrü ac ar L{ywely}n dalü ir bren=

[td. 207r]
[1] hin [T: bren- |brenhin] vgein mil o vorke./ Y .10. vlwyddyn i bü
[2] vaes yng Cymrü rhwng Ll{ywely}n prins Cymrü ar
[3] brenhin. ar brenhin a ddüc yr orüchafieth a Ll{ywely}n
[4] ai vrawd Davydd a giliodd. Ac ar vyrr gwedi
[5] hynny i dalodd S{yr} Edmwnd Mortimer yr hwnn oedd
[6] vab i S{yr} Raph Mortimer o Wladüs Ddü verch Ll{ywely}n
[7] ap Ioreth Drwyndw{n}n modryb yr arglwydd Ll{ywely}n
[8] chwaer i dad o vrad gwyr Büellt [T: Buellt] ac i torrodd [T: torrod] i
[9] benn ac i danvonodd ynn amser ir brenhin oed
[10] Crist 1284. A chwedi hynny i vrawd a gwar=
[11] terwyd./
[12] Y .13. vlwyddyn or brenhin hwnn i gwyharddwyd i rhydd[=]
[13] dab [T: rhydd|ab] i Lünden ac i kymerth y brenhin yw law  e=
[14] hün achos ir Maer gymryd gwabr gan y pobyddi=
[15] on am i dioddef i wneüthür [T: wneuthür] bara da{n}n y Seis.
[16] Y 24. vlwyddyn i rhyfelodd yr y Scottied ar y bren=
[17] hin ar brenhin a roes sawt wrth Verwick ac yno
[18] i bü vaes creülon ar Saesson a gafas y gore ac
[19] a ennillodd y Dref ac yno i lladdwyd or y Scottied
[20] bümp mil arhügein ar brenhin a ymroes gwedi
[21] hynny i Edward./
[22] Y .26. vlwyddyn ar brenhin Edward yn Normandi i da=
[23] üth y Scottied ai brenhin newydd a elwid Walkes
[24] i Northwmberlond i dir. Eithr yr ail vlwyddyn gwe=
[25] di hynny ir aeth brenhin Edwart gyntaf i Scot=
[26] lond ac ynn Phankyk ir ymgyfarvü a brenhin
[27] Scotlond ac i bü vrwydyr chwerwdost rhyngthün
[28] ac or diwedd brenhin Lloegr aeth ir maes ac a ladd=
[29] odd or y Scottied ynghylch 32. o viloedd, a Walkes
[30] i brenhin newydd a gilodd, ar kyphredin a ymroes
[31] yngras y brenhin Edward./
[32] Ynghylch y .32. or brenhin Edward i gwnaeth i vab
[33] hynaf ef lawer o anllywodraeth ar brenhin ai

[td. 207v]
[1] rhoes yngharchar a rhai oi gyfeillach./
[2] Ynghylch y 33. Walks brenhin Scotlond a ddalwyd
[3] ac a ddaüth [T: daüth] i Lünden ac yno i bü varw y bolüdd [T: y bolüd]  gwe=
[4] di hynny i daüth llawer o arglwyddi ac Esgyb o Scot=
[5] lond i ymroi i vrenhin Edwart a chwedi hynny
[6] ir aeth y brenhin i Scotlond ac ir ymgyfarvü
[7] a Robert de Brüce y{n}n emyl tre Saint Iohnes
[8] lle i bü ymladd arüthür Ond brenhin Edward aeth
[9] ar maes ac a laddodd .7. mil or Scottied a Robert
[10] de Brüce a gilodd i Norway a llawer o arglwyddi
[11] Scotlond a ddalwyd ac a ddanvonwyd i Lünden ac
[12] yno i büont veirw
[13] Yn y .35. i bü varw Edward gyntaf y .7.ed dydd o vis
[14] Gorphennaf oedran Crist 1307. Ac yn Westmestr i
[15] claddwyd./

Edward yr ail


[16] Yn amser Edward gyntaf hwnn i kyvodes Madoc
[17] a Morgan yn erbyn y brenhin ac i lladdyssont S{yr}
[18] Roger Püleston Liftenant y brenhin ac i daüth
[19] y brenhin i Gymrü i dir Mon ac yno i gwnaeth
[20] gastell y Düw Mares a chestyll eraill ar vordyr
[21] y mor ac y chydic gwedi hynny i dalwyd Ma=
[22] doc a Morgan ac yn Llünden i colled eill daü ac
[23] i rhoes Brenhin Edwart y kyntaf i Edwart yr
[24] ail yr hwnn a elwid kaer yn Arvon,
[25] Dwyssogaeth Cymrü ac Iarllaeth gaer Lleon./

[td. 208r]

Edward yr ail.


[1] Edward yr ail vab i Edward y kyntaf a elwid Edward
[2] Kaer yn Arvon Prins Cymrü a ddechreüodd wledychü
[3] y 24. o vis Chwefrol oedran Crist yna 1307. ac
[4] vgein mlynedd i gwledychodd ac ynghaer Loiw i cladd=
[5] wyd./ Yr Edward hwnn a briodes Isabel merch ac eti=
[6] fedd Philip Brenhin Phrainc gwedi hynny ef a
[7] ddanfones y vrenhines at Edward i mab i wneüthr [T: wneuthr]
[8] heddwch rhyngtho a brenhin Phrainc oedd yn cadw ac
[9] yn meddiannü i dir ai gyfoeth ef or parth draw
[10] ir mor [cywir. ysgr.] a thra vüont yno i peris y brenhin drwy
[11] ddryg kyngor grio yn Llünden i wraic ai vab ynn
[12] draetüried iddo ef ai Deyrnas. A pha{n}n ddoeth [T: doeth] y vren=
[13] hines ai mab ir tir ef a gilodd y brenhin hyd yng=
[14] hastell Nedd ac yno i dalwyd ef ac i dügpwyd i gas=
[15] tell Kenelworth ynghylch kalan Gayaf. Yn yr
[16] vn vlwyddyn gwedi yr Ystwyll i kynhalwyd Parl=
[17] ment yn Llünden [T: Lünden] ac yno i tynwyd ef oi vrenhinia=
[18] eth a gwyl Vair y kanhwylle nessaf at hynny i
[19] koroned Edwart .3.edd i vab ef yn vrenhin yn .15. mlw=
[20] ydd o oedran. A mis Ebrill hynny i dügpwyd yr
[21] hen vrenhin i gastell Barklay ac yno i llas ef a
[22] beer brwd ynn i din./
[23] Ynghylch y chweched vlwyddyn Robert le Bruce pan
[24] glybü vod anvndeb rhwng Edward kaer yn Arvon
[25] ac arglwyddi Lloegr a ddaüth drychefn i Scotlond ac
[26] yno i kymerpwyd ynn vrenhin. Ac yno ir aeth
[27] Edward Kaer yn Arvon a llü mawr gantho ac yn
[28] ymyl Banockisborn i kyfarvü ar y Scottied ac i
[29] bü vrwydyr greülon rhyng\t/hünt ond Lloegr a
[30] gollodd [T: gollod] y maes./ A llawer o arglwyddi Lloegyr

[td. 208v]
[1] a laddwyd ac a ddalwyd ar brenhin a ddiangodd i Ver=
[2] wic.
[3] Ar .9. vlwyddyn oi wrogeth ir ennillodd yr y Scottied
[4] Verwik ac ychydic wedi hynny ir entrysson ynn
[5] Northwmberlond a lladd gwyr a gwragedd a phlant
[6] yno./ Ynghylch yr amser hwnnw ir oedd  ddrüdyn =
[7] nwch a phrinder ynn Lloegr [T: Loegr] o bob peth ac ynn
[8] hynny marwolaeth y cornwyd ac er hynn o ddial=
[9] edd ac advyd ni wellhai y brenhin nai gydwybod
[10] nai gonsiens nai vowyd anllywodraethüs
[11] Yn yr .11. oi goroniad i bü vrwydr rhyngtho ar
[12] Scottied yn Swydd Iork yn lle a elwid Mytton ar
[13] Saesson a golles y maes ar brenhin oedd i gyd wrth
[14] lywodraeth Hügh Spencer y tad ar mab ac
[15] ni charent hwy nar kyphredin nar kyphredin
[16] hwynteü
[17] Y .12. vlwyddyn o wrogeth Edward kaer yn Arvon i
[18] gwyharddwyd y deyrnas i Hügh Spencer y tad ac
[19] i hugh Spencer y mab trwy Barlment./ Eithr
[20] ni bü hir gwedi hynny hyd pan ddanfonodd y bren=
[21] hin ynn erbyn y gyfreith honno ynn i hol ai rhoi
[22] ynn vchelwried x ac awgtoritie drychefn./ gwedi
[23] hynny i bü vrwydr rhwng arglwyddi Lloegr ar
[24] brenhin ynn lle a elwir Browghbridg ac yno i
[25] lladdwyd llawer o varwnnied Lloegr ac wedi
[26] hynny Iarll Lancastr a llawer o varwnnied ereill
[27] a marchogion a ddienyddwyd ynn anrhügaroc./
[28] Yn y 17.ec vlwyddyn i kilodd y vrenhines rhac ma=
[29] lais yr y Spencers ac Edwart i mab gid a hi
[30] i Phraink at i brawd [cywir. ysgr.] Siarls ac ar vyrr gwedy
[31] hynny rhac ofn y Pab y gwyharddodd Siarls vren=
[32] hin Phrainc ei chwaer ac ei mab deyrnas Phra=
[33] inc ac heb gynnal a hi yr hynn a addowssei./

[td. 208*r] [8]
[1] Yn y .19. vlwyddyn o Edwart kaer yn Arvon i dal=
[2] wyd y brenhin megis i dywetpwyd or blaen ar
[3] y Spencer ac Iarll Arndel a Robert Baldoc
[4] a llawer y chwanec a roed i veirw. am ei gweith=
[5] redoedd

Edward y trydydd


[6] Edward vab Edward Kaer yn Arvon o Isabel v{er}ch
[7] Philip Lebeaw ai heyr a goroned yn vrenhin yn
[8] Lloegr yr ail dydd o vis Chwefrol oed Christ .1326.[9]
[9] ac efo oedd wr anrhydeddüs gwych dewr, trügaroc
[10] hael da wrth [T: urth] y sawl a garai a drwc wrth i gas,
[11] llywodraethüs ynn i weithredoedd ac oedd yn passio
[12] eraill mywn kyneddfeü da a gwell na neb mywn
[13] dilechtid rhyfel./
[14] Yr Edward hwnn a roes arfeü Lloegr a Phrainc
[15] yn i vaner a phan oedd oed Crist yn 1346. yr vn=
[16] ved dydd arddec o vis Awst i bü y vrwydr Yngressi
[17] rhyngtho ef a Philip brenhin Phrainc ac i kilodd
[18] Philip ac i llaas brenhin Boem a brenhin Maro=
[19] rican a llawer o wyr mawr am benn hynny. Ar
[20] drydedd vlwyddyn gwedi hynny i bü i varwolaeth
[21] gyntaf or cornwyd. A dwy vlynedd gwedi hynny
[22] i gwnaeth Wiliam Edington tressyrer Llo\e/gr gyn=
[23] taf arian pedair ac arian dwy./ A phedeir blynedd
[24] gwedi hynny i daliodd Ed{ward} ap Edward y trydydd Iohn
[25] vrenhin Phrainc./

[td. 208*v]
[1] Y 10ed vlwyddyn o goroniad Edward y .3.edd i düc ef i ach
[2] ai edryd i goron Phrainc nid amgen nai vod yn
[3] vab i Edward yr ail o Isabel merch ac aeres ac eti=
[4] fedd Philip Lebeau brenhin Phrainc./ Yn yr am=
[5] ser hwnnw ir oedd >newid< [10] ar bob peth yn Lloegr na bü na
[6] chynt na chwedi i vath. Chwarter o wenith er ijd
[7] a gwyd er ijd a pharchell er jd ych tew er vjs
[8] ac viijd a davad vras er vjd
[9] Yn y 12. vlwyddyn i gwnaeth llü dirvawr i vyned i
[10] Phrainc ac i gadarnhaü heddwch rhyngtho a Holant
[11] a Seland ac a Brabant ac i tiriodd yn Antwarp
[12] A thrwy gymolonedd yr Emperodr Lewys i criwyd
[13] ac i gwnaethbwyd yn vickar general drwy yr holl
[14] Emperodreth./ Y 13. trwy Barlment i galwyd
[15] ef yn vrenhin Phrainc ac yno i kydiodd arfeü
[16] Lloegr a Phraink val i maen yno ac etto./
[17] Y 14. vlwyddyn a brenhin Edward y .3.edd yn mordwyo
[18] tü a Phlandrs i kyfarfü ar y mor yn emyl ha=
[19] vyn Slüs a brenhin Phrainc ai lü ac yno i bü
[20] battel arüthür rhyngthün a brenhin Edward a
[21] ennillodd y maes a brenhin Phrainc a gilodd a
[22] phedwarkant o longe iddo ac oedd ynddün a ddistrywi=
[23] wyd, [T: distrywi|wyd,] a ddalwyd ac a voddwyd./ Ychydic gwedi hyn=
[24] ny ir aeth Edward a llü mawr o wyr Lloegr a
[25] gwyr yr Emperodr ac i rhoes siyts wrth Dwrnai
[26] a Chowntes Henawlt mam brenines Loegr a
[27] chwaer brenhin Phrainc a wnaeth gyngrair rh{yn}g=
[28] thün vlwyddyn a brenhin Lloegr a droes adref./
[29] Yn hynn o amser trwy waith brenhin Phrainc \ef/ a
[30] ennillodd yr Scottied lawer o Loegr./
[31] Y .18. vlwyddyn o goroniad Edward .3. ir ordeiniodd ef
[32] ac i dyveissiodd er anrhydedd a mowredd i Vair vam
[33] Grist a Saint Iorüs varchoc vrddol Patrwn y

[td. 209r]
[1] Deyrnas honn .26. o varchogion ym mraint gradd
[2] ac ordr Saint Iorüs ac a elwir gradd marchoc
[3] or gardys ac yn Winsor i gwnaethbwyd./
[4] Ynghylch y pryd hwnn i danfonwyd Iarll Derbi a llü
[5] gantho i Asgwin ac ir ennillodd gestyll a threfydd
[6] ac a laddodd dec mil o Phrankod a Gasgwyns ac a
[7] ddalodd Iarll Lay i penn Capten a llawer o wyr mawr
[8] Yr 20. vlwyddyn i mordwyodd i Normandi ac i gores=
[9] cynnodd y tir ac ai hysbeiliodd ac i danfonodd i Loegr yr
[10] ysbeil ac yno i bü yr maes ynghresse ar maes a
[11] ennillodd Edward y .3.edd ac yno i llaas brenhin Boem
[12] a phedwar vgein o Dwyssogion a .12. cant o varcho=
[13] gion vrddolion a dec mil arhvgein or kyphredin
[14] Gwedi hynny i rhoes Edward sawt wrth Galais ac i
[15] bü yno yr yspas o vlwyddyn Ac yn hynny o amser i
[16] daüth brenhin Phraink ar vedr kwnnü yr sawd ac
[17] ymddiphin [T: ymdiphin] y Dref ac ir aeth phwrdd heb roi maes
[18] ac yno i rhoed y Dref i vrenhin Edward y trydydd
[19] Yr amser i sowdiwyd Calais i daüth Davydd o Scot=
[20] lond drwy annoc brenhin Phrainc i vordyr Lloegr
[21] ar vrenhines a wnaeth o opheiriaid a llygion [lü] ac
[22] yn agos i Ddürham mywn maes a ddalodd brenhin y
[23] Scotlond a llawer o arglwyddi ac Ieirll ac a laddodd yn
[24] y maes hwnnw or kyphredin bymthec mil./
[25] Ynghylch y .22. vlwyddyn o vrenhin Edward y 3edd i bü
[26] newyn a marwolaeth trwy yr holl vyd ac yn Itali
[27] odid vn yn vyw am gant yn veirw./ Ynhre Baris
[28] yn Phrainc i bü varw dec mil a deügein mil. Ac yn
[29] Llünden yn y Chartyr hows heb law lleoedd [T: lleoed] ereill
[30] i claddwyd dec mil a deügein mil./
[31] Yn y vlwyddyn honn ir ymkanodd kapten Calais drae=
[32] türiaeth drwy roi yr dref ir Phrankod drychefn
[33] Yn yr amser hwnnw i gwrthododd Edward y .3.edd vod
[34] yn Emperodr./ Y .27. vlwyddyn i rhoed castell a

[td. 209v]
[1] thre yr Geins i vrenhin Edward./
[2] Ynghylch y .19. vlwyddyn ir aeth Edward Towyssoc
[3] Cymrü mab Eduard y .3.edd i Asgwyn ac i distrywi=
[4] odd gestyll a threfydd ac a ennillodd gastell a thre
[5] Rechemorentyn ac ychwanec./ Yr amser hwnn
[6] yr aeth y brenhin i Galais ar vedr darostwng
[7] Phrainc ac a droodd i Loegr achos yr y Scottied
[8] oedd yn blino bordre Lloegr./
[9] Yn y .30. vlwyddyn. Edward Prins Cymrü yn agos i
[10] dre Boitiers a roes maes i Iohn brenhin Phrainc
[11] ac arno i düc y maes ac yno i dalodd y brenhin
[12] ai vab Philip a naw Iarll ac Esgob Sens a llawer
[13] y chwanec o Ieirll ac arglwyddi a barwnied a mar=
[14] chogion hyd vnkant arbymthec. Ac yno i llaas y
[15] Düc o Byrgwyn ar Düc o Athiens a S{yr} Iohn
[16] Clermont marsial o Phrainc a llawer o varwn=
[17] nied a marchogion a gwyr o ryfel hyd yn .1700.
[18] a 3000 eraill or kyphredin./
[19] Y .33. vlwyddyn ir aeth brenhin Edward y .3.edd ac Edwa{rd}
[20] towyssoc Cymrü gid ac ef i Galais ac i Phrainc
[21] ac i distrywiodd y gwledydd heb drügaredd Ac ar vyr
[22] ir aeth yn heddwch dan i vrenhin Lloegr gael Gas=
[23] gwyn Gien, Poitiers, Lymson Beleuil a llawer
[24] o arglwyddiaetheü a threfydd a chestyll ar holl  dir=
[25] oedd a berthyne vddünt ac ar vrenhin Sion dalü
[26] yn i rawnsswm dair mil o Ddükats yr [hynn] yw
[27] pümp mil o bünneü. Ac yno i rhyddhawyd brenhin
[28] Sion o Phrainc. Y 37. vlwyddyn y daüth i spor=
[29] tio i Lündain ac yn y Savoy yn Llünden i bü
[30] varw./
[31] Yn y vlwddyn honn i kymerth Edward Prins Cym=
[32] rü  wrogeth Gien ac Acqwitan ac a wnaeth ho=

[td. 210r]
[1] maets i Edward .3. edd [T: ed] i dad am hynny Ynghylch
[2] 40. vlwddyn o goroniad Edward y .3.edd Dampetyr
[3] o Spaen a vyriodd Harri i vrawd allan o vren=
[4] hiniaeth ac am hynny i diengis at Brins Edward
[5] oedd yr amser hwnnw yn y dre a elwid Bwrdeaux
[6] ar Petyr hwnn drwy nerth y Prins a roes ma=
[7] es i Harri i vrawd ac ai byriodd allan ac a ladd=
[8] odd büm mil oi wyr ac a gafas Petyr lawer o
[9] gestyll a threfydd drychefn yr rhai a ynnillyssai
[10] Harri i vrawd arno or blaen ac ychydic gwedi
[11] hynny i kynnüllodd Harri i lü ynghyd ac a ryfel=
[12] odd ar i vrawd Pityr hyd pan i gorchvygodd hyd i
[13] varwolaeth ac heb wrthwyneb a veddiannodd  vren=
[14] hiniaeth Spaen./
[15] Yn y 42. o Edward y .3.edd i dechreüodd rhyfel dry=
[16] chefn rhwng Lloegr a Phrainc ar düc o Lancastr
[17] a ddanvonwyd [T: danvonwyd] yno a llü gantho ac yn agos i Ard
[18] i paviliodd y Düc o Byrgwyn o vywn milldir [T: mildir]
[19] at baviliwns Lloegr yr yspas o .18. diwrnod ac
[20] heb gynnic maes ond or diwedd mynd heb wybod ar
[21] hyd nos phwrdd./
[22] Y 45. i tyddodd kynnwrf mawr rhwng Phrainc a
[23] Lloegr ar Saesson vynychaf yn colli yr maes
[24] ac ar y gwaetha. a thre Lymog ac ereill a ry=
[25] felodd ar Edward Brins ac yn hynny peth eisse
[26] arian peth gan glevyde a dryge ereill yr
[27] ymedewis Edward ar rhyfel ac i daüth i Loe=
[28] gyr, ac yno i gadewis yn i ol i vrodür y Düc
[29] o Lancastr ac Iarll Cambrids. Eithr ni hir
[30] dariysson hwy yno./ Y 46. Iarll Penvro a
[31] ddanfoned i gadarnhaü tre Rotsiel ac ar y

[td. 210v]
[1] mor y kyfarvü yr y Spayniards ac i bü battel
[2] vawr rhyngthün ac Iarll Penvro a saith oi wyr
[3] a ddalwyd ar rhann arall a laddwyd ac a voddwyd
[4] Ac ychydic gwedi hynny i rhoed tref Rotsiel
[5] ir Phrankod./
[6] Y 47. o vrenhiniaeth Edward Iohn o Gawnt düc
[7] o Lancastr aeth i Galais a thrwy Phrainc hyd
[8] Burdeaux dan dreisso ac ysbeilo ac anrheitho
[9] phordd i kerddodd heb gynnic ymladd ac ef ond vn ys=
[10] skirmits i collodd .50./ o \we/wyr ac .20. o berchen bwae./
[11] Yr .51. or brenhin hwnn i bü vath varwolaeth a
[12] chlefyde yn Itali ac yn Lloegr ac i bü veirw peth
[13] difessür o ddynion./ Y vlwyddyn honn i bü varw
[14] Prins Edward ac ynghawnterbüri i claddwyd./
[15] hefyd yr .21./ o vis Myhefin oedran Crist .1377. i
[16] bü varw brenhin Edward .3.edd yr .51. oi goroni=
[17] ad ac i claddwyd yn Westmestr./ Pedwar
[18] mab a edewis Edward yn i ol pan vü varw
[19] nid amgen Leionel Düc o Glarens, Iohn o
[20] Gawnt düc o Lancastr, Edmwnd Langley düc
[21] o Iork, a Thom{a}s o Woo\d/stock Iarll Cambrits

Richard yr ail.


[22] Richard yr ail vab Eduard ddü Prins Cymrü
[23] ap Edward 3edd yn oedran vn vlwydd arddec a go=
[24] roned yn vrenhin yn Lloegr [T: Loegr] y pümed dydd o vis
[25] Gorphenhaf oedran Crist 1377./
[26] Y vlwyddyn gyntaf i danfonodd brenhin Phrainc
[27] lynges ir mor ac i tiriysson hwynte yn Lloegr [T: Loegr]
[28] mywn swrn o leoedd ac i gwnaethont lawer o ddryge

[td. 211r]
[1] ac i llosgyssont ddarn or dref [Rei a thref Has=
[2] tings] ac aethant i Phrainc eilwaith
[3] Ynghylch hynn o amser Thom{a}s o Woodstock Iarll  Cam=
[4] brits ewythr y brenhin ac wyth mil o lü gid ac ef
[5] [aethant] trwy Phrainc hyd yn Water Swm ac o
[6] ddyno i Droys ai hynnill ac o ddyno i Asgwyn ac
[7] o ddyno i Vrytaen lle ir oedd S{yr} Iohn Mowntphord
[8] düc o Vrytaen [yr hwnn] ai kressawodd yn llawen
[9] Y .5. vlwyddyn i kwnnodd Kent ac Essex yn erbyn
[10] y brenhin ac i gwnaethont gaptenied arnünt
[11] a Siack Straw yn benn capte{n}n yr hwnn a dda=
[12] üth ir Twr Gwynn y{n}n Llünden ac yno i dalys=
[13] sont Archesgob Canterbüri ac arglwydd Saint
[14] Iohn a phrier yr hwnn oedd Gyphesswr y bren=
[15] hin ac ar y twr hyl torri i penne a lladd ac
[16] ysbeilo yr holl ddieithred yn Sowthwerk a llosgi ty
[17] y Düc o Lancastr yr hwnn a elwid Savoy ac
[18] yn i harver ehünen yn rhyfeilch ac yn diddymü
[19] y brenhin eithr trwy wr\o/laeth a dilechtid Wili=
[20] am Walworth maer Lünden i gwyhanwyd
[21] ac i lladdwyd i capten Siack Straw./
[22] Ac ynghylch yr amser [T: yr amser yr amser] hwnnw i cryn=
[23] odd y Ddayar yn Lloegr hyd na bü na chynt na
[24] chwedi mor vath./
[25] Y .7. vlwyddyn Harri Spenser Esgob Norwits
[26] a llü gantho aeth i Phlandrs wrth orchymyn y
[27] Pab ac a ennillodd Ddwnnkyrk, a Graflyn ac
[28] a losgodd 40. llong a llawer o stwph oedd ynddünt
[29] ac i daüth i Loegr. Yr .8. vlwyddyn i priod=
[30] ed brenhin Richard a merch Vincelaws Em=
[31] perodr yr Almaen. Y .10. vlwyddyn o Richard
[32] yr ail ir aeth Iarll Arndel i gadarnhaü  sawd=
[33] wyr yn Gyen ac ar y mor y kyfarfü a Phlemings

[td. 211v]
[1] ai llonge y{n}n llawn o win ai dala ac y{n}n i mysc
[2] i dalyssont admiral Phraink. Yn .11. i tyfodd
[3] grwyts a thrwbwl mawr rhwng y brenhin ac
[4] arglwyddi a gwyr Eglwyssic a chyphredin y
[5] Deyrnas trwy gyngor a help ewythredd y bren=
[6] hin ac arglwyddi eraill nid amgen y Düc o gaer
[7] Loiw y Düc o Iork. Iarll Derbi ac Arndel
[8] a Nottingam a ddienyddiodd swrn o gynghoried
[9] a swyddogion y brenhin ac amkysson y Düc o Iwer=
[10] ddon allan or deyrnas./
[11] Y .15. vlwyddyn Rhyw refel a wnaeth i Lünden
[12] golli i liberti ond gwedi hynny trwy dretmant y
[13] vrenhines a Doctor Grinssend Esgob Llündain
[14] i rhyddhawyd eilwaith
[15] Y .18. vlwyddyn i siwrneiodd y brenhin Richard i Iwer=
[16] ddon  lle i cafas gywilydd mwy nac anrhydedd a
[17] cholled mwy noc ynnill./ Y 22. Harri Boling=
[18] brok Düc o Harephord a mab y Düc o Lan=
[19] castr ar Düc o Norpholk a vanissiwyd or Deyr=
[20] nas ac ar vyrr gwedi hynny i gyrrodd y Llündein=
[21] wyr yn ol Henri Bolingbrok düc o Harephord
[22] lle ir oedd yn Phraink ac i Loegr i daüth ac ychyd=
[23] ic gid ac ef ar kyphredin a ymgasglodd ynghyd
[24] ac ynghastell y Phlint i dalyssont vrenhin Ri=
[25] chard ac i carcharwyd ynn y twr gwynn ac
[26] yna i delifrodd ac a assignodd ir Henri Boling=
[27] brok düc o Harephord i holl bower ai vrenhin=
[28] iaeth ai glaim a chyfiownder ynghoron Loegr
[29] a Phraink./

[td. 212r]

Henri y .4.ydd


[1] Henri y .4.ydd mab Iohn o Gawnt düc o Lancastr
[2] y 4 mab i Edward y .3.edd a gymerth meddiant or
[3] vrenhiniaeth ho{n}n y dydd diwaethaf o vis Medi
[4] oed Crist 1399 nei val hynn mil a phedwarcant [T: pheduarcant]
[5] onid vn./ Y vlwyddyn honn i bü varw brenhin
[6] Richard yr ail, Yn y vlwyddyn honn i kytünodd
[7] rhai o Ieirll a dügied Lloegr i wneüthür chwa=
[8] ryeth mwming ynn y deüddec niwyrnod ac ynn
[9] y chware hwnnw divetha yr brenhin Eithr y
[10] brenhin a gafas rybüdd ac a ymgadwodd ac a
[11] aeth i Lündein ac a ddanfonodd yn ol y traetüri=
[12] aid ac wrth y gyfreith ai difethodd./ Y vlwyddyn ho{n}n
[13] i danfonodd y brenhin S{yr} Thom{a}s Persi a llü o
[14] sawdwyr gantho i Acqwitayn i gynorthwyio S{yr}
[15] Robert Knols oedd Lieutenant yno, ac i orchvy=
[16] gü y wlad honno./ Y vlwyddyn honn i gwnaeth=
[17] bwyd na bai i arglwydd nac i neb amgen roi
[18] lifre na gyne i neb oi tenantied ond ei gweis=
[19] sion oi tai
[20] Yr ail vlwyddyn o Harri y 4.ydd i danfonodd y  bren=
[21] hin Phraink arglwydd Siamys o Bowrbon a
[22] deüddeckant o varchogion ac ysqwieiriaid i ga=
[23] darnhaü Owen Gly{n}n Dwr ysgwier o Gymrü
[24] ac ynn erbyn y brenhin ac ym Plymowth i
[25] tiriyssont Eithr ni bü hir hyd pa{n}n orfü arnün
[26] droi drychefn achos y brenhin a gowse rybüdd ac
[27] Owen nis cowsse./ Y vlwyddyn honn Prior ac .8.
[28] Phrier a grogwyd yn heibwrn am Dressw{n}n./
[29] Pa{n}n oedd oed Crist ynn .1401. yn amser Harri

[td. 212v]
[1] y pedwerydd ir ymddangosses Seren angyrriol i
[2] maint ai goleüni val blassing sterr nei gomet
[3] Y vlwyddyn rhac wyneb i bü yr maes yn y Mwyth=
[4] ic ar vlwyddyn nessaf at hynny i kwnnodd  trae=
[5] türiaid yn Swydd Iork ac i dalwyd Richard Scrwp
[6] Archesgob Iork ac arglwydd marsial a S{yr} Iohn
[7] Lampley a S{yr} Robert Pluton wythnos y Sül=
[8] gwyn a dorred i penne yn tre Iork. Y vlwyddyn
[9] honn i dalwyd towyssoc y Scotlond ac i bü ynn
[10] garcharor yn Lloegr./
[11] Pan oedd oedran Crist 1412. mlynedd gwedi gwle=
[12] dychü .13. blynedd a .5. mis ac .21. diwrnod i bü
[13] varw Harri y .4.ydd yr 20. dydd o Vawrth ac
[14] yng Hawnterbüri i claddwyd

Harri y pümed


[15] Harri bümed a ddechreüodd yr .21. dydd o Vawrth
[16] oed Crist 1412. ac a goronwyd yn Westmüstr y
[17] 9.ed dydd o Ebrill oed Crist 1413./
[18] Y vlwyddyn honno i kynhalwyd kyphredin eisteddfod
[19] yn tre Gonstans ac i danvoned yno o Loegyr
[20] Richard Iarll Warwic a thri Esgob a llawer o
[21] ddoctoried a marchogion ac ysgwieiried hyd yn
[22] wythgant o veirch ac y{n}n yr Eisteddfod honn
[23] i barnwyd am heresi Iohn Wiclyph, Iohn Hwss[11]
[24] a Ierom o Braga
[25] Pan oedd oed Crist 1414. i kynhalwyd parlment
[26] yn Leycestr ac yno i gwnaethbwyd llawer o acts
[27] da a chyfreith ac y mysc materion ereill i
[28] rhoed bil yn erbyn yr eglwysswyr ac yn debic

[td. 213r]
[1] i gymryd lle./ A pha{n}n welas yr Eglwyswyr hyn=
[2] ny ir aethont at y brenhin a dangos iddo vod y
[3] Deyrnas yn rhyfeddü nad oedd ef yn gofyn i gyfiown=
[4] der yn Phrainc. Ac velly i gwnaeth ac ni chafas
[5] yn i amser ef mwy enkyd i eiste ar yr Eglwys./
[6] Ac ir Rhyfel hwnnw i talodd i Lleniaid y kyfryw
[7] daliad ac na thalyssid i vath or blaen./
[8] Pan oedd oed Crist .1415. i danvonodd y brenhin
[9] Lynghes o bymtheckan llong tü a Phrainc ar dydd
[10] kyn i mordwyaw o Sowth Hampton rhai o arglwyddi
[11] Lloegr a amkanodd ddifetha y brenhin./ Ac am
[12] hynn Richard Iarll Cambrits, arglwydd Scrwp a
[13] S{yr} Thomas Gray marchoc ar i marwolaeth a gy=
[14] phessodd ac a addefodd mae brenhin Phrainc ai par=
[15] ysse vddünt. Ac wedi hynny ir aeth y brenhin
[16] ar i siwrnai ac i tiriodd nosswyl Vair gyntaf
[17] ynghid Kanx yn Normandi ar ail dydd i rhoes ef
[18] sawd wrth dref Harphlüw ar .37. dydd gwedi hyn=
[19] ny i rhoed y dref i vynü iddo
[20] Y vlwyddyn honn vis hydref i bü yr maes yn Agincowrt
[21] trwy wyrthie Düw ai weithred i hennillodd [T: hennillod] gwyr Loegr
[22] ac nid oedd o lü gan vrenhin Harri bümed ond dwy=
[23] fil o wyr meirch x a deüddec mil o wyr traed o
[24] bob math. A chida brenhin Phraink ir oedd holl
[25] vrddas Phrainc a thrügeinmil o wyr meirch/
[26] heb law gwyr traed./ Ac o dü Phrainc i llas
[27] mwy no dec mil ac or rheini ir oedd yn Dwysso=
[28] gion ac yn Ddügied ac yn Ieirll ac yn varwn=
[29] nied ac yn wyr yn dwyn banere gant a chwech
[30] arhügein [T: arhugein] ac yn varchogion ac yn esgwieried ac yn
[31] wyr boneddigion chwechant. Ac o dü Lloegr i llas
[32] Edward düc o Iork ac Iarll Swpholk. S{yr} Richard
[33] Burkley a Davydd Gam esgwier ac o bob rhai

[td. 213v]
[1] hyd ymhümcant nei chwechant or mwyaf./
[2] Pan oedd oed Crist 1416 y 4. vlwyddyn o Harri y
[3] 5.ed i daüth Sigismwndws Emperodr Rhüfain i
[4] Loegr i geisso heddwch rhwng brenin Loegr a
[5] brenhin Phrainc eithr ef a ballodd./ Y vlwyddyn
[6] honn i rhodd brenhin Phrainc sawd wrth dref Har=
[7] phlüw o ddwr a thir Eithr Harri 5.ed a ddanfonodd
[8] y Düc o Betphord i vrawd a llü gantho ar y mor
[9] a gydiodd a llonge brenhin Phraink hyd yn rhif o
[10] bümka{n}n [T: bumkann] llong ac ai lladdodd ac ai boddodd ac ai dalodd
[11] i gyd a pha{n}n glybü y llü oedd ar dir hynny hwynt
[12] a ymadowson ai sawd ac ar dref
[13] Pan oedd oed Crist 1417. ir aeth brenhin Harri
[14] ai vrawd y Düc o Clarens a Gloseter a llü  gan=
[15] thün mawr ym mis Gorphennaf i Normandi
[16] ac i hennillyssont Gayn a chestyll gan mwyaf
[17] holl Normandi./
[18] Oed Crist 1408 Iohn oldcastel marchoc ac ar=
[19] glwydd Cobham a grogwyd ac wedi hynny a losged
[20] ar vlwyddyn honn i sowdwyd Roon ar ddwr ac ar
[21] dir ar .19. o vis Ionor ir ymrodd y dre a chwe=
[22] di [T: chue|di] hynny ir ymroes holl Normandi./
[23] Y vlwyddyn honn i bü drafaes ac ymrysson rhw{n}g
[24] arglwyddi Phraink ac y{n}n enwedic rhwng y
[25] Dolphyn Düc o Byrgwyn ar Düc o Oliawns
[26] a lle a ma{n}n a bwyntiwyd i ymgyfaruod ac i heddy=
[27] chü. Ac ir lle i daüth Dolphyn ar Düc o Byr=
[28] gwyn/ ar Düc o Orliawns ar i liniaü yn dywed=
[29] üd i chwedyl wrth y Dolphyn i daüth Tanaguy
[30] Dükastl ac a drewis y Düc ar i benn a hatsied
[31] ac velly yn waradwyddüs i mwrdrywyd y Düc o
[32] Orliawns. Ar vlwyddyn honno ir ennillodd y
[33] brenhin Harri .5.ed dref Bontoys ac i crynodd

[td. 214r]
[1] Paris a holl Phrainc rhac ofn./
[2] Pann oedd oed Crist 1420 vis Mai ir aeth yn hedd=
[3] wch rhwng brenhin Lloegr a brenhin Phrainc
[4] ac i priododd Harri y .5.ed brenhin Lloegr arglwydd=
[5] es Gatherin verch brenhin Phrainc yn rhe Droys
[6] yn Siampayn ac yn ol y briodas honno i kriwyd
[7] Harri .5.ed yn aer i goron ac i vrenhiniaeth Phra=
[8] inc ac yn Regent o Phrainc./ Y vlwyddyn ho{n}n
[9] i kynhalodd brenhin Harri .5.ed i natolic yn rhe Ro\o/n
[10] megis regent o Phrawns ac yn debic \i/ Emperodr
[11] val i daüth atto lawer o wyr o vrddas Lloegr a
[12] Phrainc a theyrnassoedd ereill lawer ac ir aeth
[13] ychydic i dy brenhin Phrainc y natolic hwnnw
[14] A gwyl Vair y kanhwylle gwedi hynny i daüth
[15] y brenhin ar vrenhines i Loegr o Galais i Ddofr
[16] a dyddgwyl Vathew y coroned y vrenhines yn Wes=
[17] myster gwedi gadel y Düc o Clarens yn lieute=
[18] nant ac yn llywodraethwr dano ef yn Phrainc
[19] ac yn Normandi
[20] Pan oedd oed Crist yn 1421 ir aeth y Düc o Clar=
[21] ens i Angeow a Lwmbart a wnaeth i vrad ac
[22] velly i lladdwyd a llawer o wyr o vrddas gid ac ef
[23] Ar vlwyddyn honn vis Mai ir aeth y brenhin i Phra=
[24] inc ac yr ymlidiodd y Dolphyn o Phrainc o le i
[25] le hyd nad oedd hawdd iddo gael lle i ymgüddiaw
[26] rhagddaw. Ar vlwyddyn honn i rhoes ef sawd
[27] wrth y dref a elwid Meax ym Bryttaen. A thra
[28] oeddid ynn y sawd honno i ganed mab ir brenhin
[29] Harri a Harri oedd x henw hwnnw./
[30] Ar vlwyddyn honno i bü varw brenhin Harri .5.ed yr
[31] .21. dydd o vis Awst. y vlwyddyn o oedran Crist 1422.
[32] gwedi gwledychü o hono naw mlynedd a phüm mis

[td. 214v]
[1] Yn Westmestr i claddwyd./

Harri y chweched.


[2] Harri .6.ed yn naw mis oed a ddechreüodd wledychü [T: ddechreüod uledychü] y
[3] dydd diwaethaf ond vn o vis Awst ar wythued vlwydd=
[4] yn oi vrenhiniaeth ef i coroned ef yn Westmestr ar
[5] .10.ed i coroned ef yn Phrainc yn rhe Baris yn vren=
[6] hin Ar .24. vlwyddyn oi vrenhiniaeth i priodes ef
[7] verch brenhin Cicil a Düc o Angeow. A thra vü
[8] ieüank yn llywodreth i ewythredd i bü nid amgen
[9] y Düc o Betphord a Gloseter nei gaer Loiw./
[10] Pan oedd oed Crist 1424. y Düc o Betphord regal
[11] o Phrainc a ryfelodd ar y Dolphyn o Phrainc ac a
[12] roes maes iddo yn Vernoyl ac a ddüc y maes lle i
[13] lladdwyd wyth mil or Phrancod./ Y vlwyddyn ho{n}n
[14] i gollyngwyd Siamys brenhin Scotlond o garchar
[15] Lloegr yr hwnn a wnaeth homaets dros vrenhin=
[16] iaeth Scotlond i vrenhin Lloegr ac a briododd ar=
[17] glwyddes [T: ar|gluyddes] Sian verch Iarll Somersed a chares y
[18] brenhin./
[19] Pan oedd oed Crist 1425. i danfonodd y Düc o Glosetr
[20] nei o gaer Loiw dec mil i Regal Phrainc i vrawd
[21] o help iddo i ryfela yn erbyn y Dolphyn o Phrainc
[22] Y vlwyddyn honn hefyd i bü vaes yn Vernoyl ynn
[23] Perch rhwng y Regal ar Düc o Alanson ar
[24] maes a ennillodd Lloegr ac ynddo i lladdwyd .9. mil
[25] a .7. kant o Phrancod ac y Scottied ac vn cant
[26] arbymthec or Saesson./
[27] Pan oedd oed Crist 1428. i rhoed sawd wrth dref
[28] Orliawns a S{yr} Iohn Phostolph a llü gantho aeth
[29] o Baris tü ac yno a bwyd gantho ac yna ar

[td. 215r]
[1] y phordd i kyfarvü llü or Phrancod ac ef ac yn ol
[2] hir ymladd i syrthiodd y maes ir Saesson ac yno i
[3] llas or Phrancod .25. cant ac i dalwyd xij cant
[4] yn garcharorion./
[5] Pan oedd oed Crist 1429. i torrodd y sawd wrth Orliawns
[6] ac ir ennillwyd llawer o drefydd a chestyll nid
[7] amgen Geneuile Menin a Phort a .5. mil o
[8] wyr oedd gan arglwydd [T: arglwyd] Talbot a their mil arhü=
[9] gein or Phrancod ac yno i dalwyd yn garcharor=
[10] ion arglwydd Talbot ac arglwydd Scals ac eraill
[11] ac or Saesson i llas hyd xij cant A hynny a vü
[12] lawen gan Ddolphyn ac eraill oi ran ef./ Y
[13] vlwyddyn honn i rhyfelodd Dolphyn ac ir ennillodd
[14] Droys yn Siampayn a thre Raynes a llawer
[15] o drefi eraill a chestyll./ Ac ynghamp Dolphyn
[16] ir oedd Iane a stont Ramp ar Phrancod ai galwai
[17] hi Pwsel de diew hynny yw merch Düw. Ac yn
[18] y vlwyddyn honn i gwnaethbwyd y Dolphyn ynn
[19] vrenhin yn Phrainc yn rhe Reymes yngolwc
[20] pawb oi bobyl ef./ A phan glybü y Düc o Bet=
[21] phord hynn ef a wnaeth lü angyrriol i vaint
[22] o Saesson a Normaniaid ac a ganllynodd y Dol=
[23] phyn o le i gilydd hyd pan ddaüth i Semles barr
[24] lle y gwelai y llüoedd bob vn i gilydd ac yno ir ar=
[25] rhoessont  ddeüddydd a dwynos ac yno megis Cap=
[26] ten  llwfr ar hyd nos i kilodd y Dolphyn i dre
[27] Bray. A phan [welas] Regal Phrainc [hynny]
[28] rhac na allai ymddired i wyr Paris ef a ymade=
[29] wis a Dolphyn ac a ddaüth i Baris./
[30] Y vlwyddyn honn drwy gynhorthwy Pab Rhüfain
[31] i danfoned Harri Benphor Cardinal o Winchestr
[32] ac a elwid yn gyphredin y Cardinal kyfoethawc
[33] a .4. mil o wyr gantho ac i Phrainc ir aeth

[td. 215v]
[1] y gynhorthwyo[12] y düc o Betphord a Regal Phrainc
[2] yn erbyn brenhin Phrainc./
[3] Pan oedd oed Crist 1430. yr .8.ed oi vrenhiniaeth i gy=
[4] dewis Regal Phrainc yr hwnn oedd y Düc o Bet=
[5] phord lywodraeth Phrainc y{n}n llaw Esgob Eli Si=
[6] awnsler Phrainc. Ar Regal a gynhalodd  Barl=
[7] ment yn Ron ac a gynphorddiodd y Normaniaid
[8] i vfüddhaü ac i ddarostwng i vrenhin Lloegr. Ar
[9] amser hwnnw ir anfonodd brenhin Phrainc y düc
[10] o Alanson a Iane I wyts[13] Düwies vawr y Phra{n}=
[11] cod i ysgolio Paris ac o ddyno i kürwyd ac i gyrr=
[12] wyd trwy gwilydd yn i hol a Iane i Düwies yn
[13] y clawdd ac i bü lownwaith ymddiphin [T: ymdiphin] i bowyd
[14] Yr .8.ed vlwyddyn o wrogeth Harri .6.ed i priododd
[15] Philip Düc o Byrgwyn Isabel verch Iohn bren=
[16] hin Portiugal modryb brenhin Lloegr ac yn
[17] y neithor honn ir ordeinodd y Düc Philip y gold=
[18] en phlis./
[19] Pan oedd oed Crist 1432. y .10.ed vlwyddyn oi wrogeth
[20] i coroned Harri .6.ed yn vrenhin yn Phrainc yn
[21] rhe Baris trwy lawer o anrhydedd a gwychder a
[22] chrio heddwch rhwng Lloegr a Phrainc .6. blynedd/
[23] Pan oedd oed Crist 1433. i torrodd y Phrancod yr hedd=
[24] wch ac i gwnaethbwyd llüoedd o bob tü ac i kadarn=
[25] hawyd trefydd a chestyll a t\h/rwy draetürieth i dü=
[26] nyssont a Phyrs Andebwph Constabl Ron gael
[27] dyfod o ddeücant or Phrancod i mywn i Ron my=
[28] wn dillad Saesson a rhybüdd a gafad a rhai o
[29] honünt hwy a laddwyd ac eraill a grogwyd ac
[30] eraill a ransymwyd wrth ewyllys y Regal.
[31] Pan oedd oed Crist .1434. y 12.ed vlwyddyn o Har=
[32] ri .6.ed i tyddodd terfysc rhwng Regal Phrainc ar

[td. 216r]
[1] Düc o Byrgwyn yr hwnn a wnaeth drwc mawr
[2] i Loegr ac i Vyrgwyn
[3] Pan oedd oed Crist 1435. i bü rew o ddydd gwyl St
[4] y Katrin hyd dydd gwyl Saint Valentein hyd
[5] na allodd na llong na bad rodio Temys./ Y
[6] vlwyddyn honn ir aeth yn heddwch rhwng brenhin
[7] Phrainc ar Düc o Byrgwyn. Y vlwyddyn
[8] honn i bü varw y Düc o Betphord Regal Phra=
[9] inc ac yn Eglwys Vair yn Ron i mae yn gorwedd
[10] ac yn i le y dewisswyd Richard Düc o Iork./
[11] Yn y vlwyddyn honn ir ennillodd y Phrancod dre
[12] Baris ac i lladdyssont lawer or Saesson oedd yn
[13] i chadw./ Y vlwyddyn honn i rhoes y Düc o _____
[14] sawd wrth Galais ac arglwydd Croy sawd wrth [T: urth]
[15] y Geins. Ac ybolüdd gwedi hynn i daüth arglwydd
[16] Protector ac i llongodd tü a Chalais ar Düc ac ar=
[17] glwydd Croy ar hyd nos a gilodd ac yn i hol i gy=
[18] dowssont i tents ai paviliwns ai hordnawns./
[19] Y vlwyddyn honn i gwnaethbwyd Iarll Warwic yn
[20] Regal yn Phrainc ac i diswyddwyd y Düc o Iork
[21] oed Crist yno 1438./
[22] Pan oedd oed Crist 1440. y .17.ec o Harri .6.ed i bü
[23] ddrüdannieth mawr. Yr ail vlwddyn i gwnaeth=
[24] bwyd y Düc o Iork yn regal yn Phrainc dry=
[25] chefn ac yn i gyfeillach arglwydd Rhydychen
[26] ac yn Normandi i tiriodd. a phan glybü vrenhin
[27] Phrainc i ddyvodiaeth ir ymedewis ai sawd wrth
[28] Bontoys ac aeth ymaith ar hyd nos./ Ar vlwydd=
[29] yn honn i rhyddhawyd y Düc o Orliawns a vüysse
[30] yngharchar yn Lloegr er ys .25. mlynedd ac yn
[31] i ranswm i talodd y Düc o Byrgwyn bedwar ca{n}n
[32] mil o gorone./

[td. 216v]
[1] Pan oedd oed Crist 1441. ir aeth daü lü ar vnwaith
[2] i Phrainc vn a ddanvonwyd i Bickardi ac arglwydd
[3] Talbot i roi sawd wrth dref Dip. Ar düc ehünan
[4] ac yn i gwmpeiniaeth y Düc o Somersed aeth
[5] i Angeow.
[6] Pan oedd oed Crist 1442. i llosges klochdü Powls
[7] gan dan mellt ac ir aeth malais rhwng y Car=
[8] dinal ac arglwydd Protecto{r} ac or achos honn i
[9] collodd llawer dyn i vowyd
[10] Pan oedd oed Crist _____ i prioded Margred
[11] merch brenhin Cecil ar brenhin A chwedi hyn=
[12] ny i koroned yn Westmestr ac ni wnaeth na
[13] phrophid ir Deyrnas nac Vrddas ir brenhin.
[14] Pan oedd oed Crist 1449./ i rhoed Ron i vyny
[15] i vrenhin Phrainc a cha{n}n mwyaf holl drevydd
[16] Normandi Ar düc o Somersed ac arglwydd  Tal=
[17] bot a ymedewis./ Ar vlwyddyn honn ir aeth y
[18] Düc o Iork i Iwerddon [T: Iwerdon] yn Lieutenant dan y bren=
[19] hin ac i ostegü y Gwyddelod gwylltion oedd yn rhy=
[20] fela yn erbyn y brenhin
[21] Pan oedd oed Crist 1450 ir ennillodd [y Phrancod]
[22] vn maes ar y Saesson. S{yr} Thomas Kiriel oedd
[23] y capten ac nid [oedd] gantho ond mil ac wythgant
[24] o wyr ac or Phrancod .4. mil./
[25] Pan oedd oed Crist 1452. ar .30./ o wrogeth Harri
[26] 6ed i bü ymgyfaruod rhwng y brenhin ar Düc o
[27] Iork ar Vrent hieth yng Hent ond yn heddwch
[28] ir aeth. Y vlwyddyn ir ennillodd y Phrancod A=
[29] qwitayn yr honn a vüyssai Loegr er y{n}n amser
[30] Harri .3.edd nei drychan mlynedd ac ychwanec./
[31] Pan oedd oed Crist 1453. ir ennillodd Iarll y Mwyth=
[32] ic  Vwrdeaux [cywir. ysgr.] a llawer o drefi yn Gasgwyn ac
[33] yn y maes yngHastylton i llas yr Iarll ai vab

[td. 217r]
[1] arglwydd Talbot a llawer o gaptenniaid Loegr./
[2] Y vlwyddyn Mahomet y Twrk mawr a gwnkwer=
[3] iodd Gonstantinobl ac a laddodd lawer o Gristynog=
[4] ion./
[5] Pan oedd oed Crist 1454. Y vlwyddyn honn ir aeth
[6] rhwng y düc o Iork yr hwnn oedd yn cle\i/mio yr
[7] goron ar Düc o Somersed oedd yn cadw yr bren=
[8] hin Ac yn Saint Albons i bü vaes mawr rhyng=
[9] thün ar düc o Iork ai ennillodd./ Ac o dü /r/ bren=
[10] hin i llas y Düc o Somersed ac Iarll  Northwm=
[11] berlond ac arglwydd Staphord ac wyth mil y
[12] chwanec ar Düc o Iork a ddüc y brenhin yn
[13] anrhydeddüs i Lündain ac yno i gwnaethbwyd
[14] y Düc o Iork yn arglwydd Protector y Deyrnas
[15] ac ar y brenhin./
[16] Pan oedd oed Iessü .1455. yr .34. o Harri .6.ed wrth
[17] gyngor y Vrenhines y byrrwyd y Düc o Iork
[18] oi swydd yr hynn a wnaeth malais vawr a
[19] grwyts drychefn yn y Deyrnas./ Yr ail
[20] vlwyddyn i bü anllywodraeth a reiot yn Llün=
[21] den o blegid y Lwmbards ar Italians./ Ar
[22] drydedd vlwyddyn i daüth dwy Long o Phrancod ac
[23] i tiriyssont yn y Downs ac ir ysbeilyssont dre
[24] Sandwits
[25] Yn tre Vents yn Sermania i preintiodd Iohn
[26] Phawstiws gyntaf erioed ac efo a gafas y gel=
[27] fyddyd honno gyntaf oed Crist 1458. A Harri
[28] .6.ed .36./ Y vlwyddyn honn i gwnaethbwyd hedd=
[29] wch rhwng y brenhin ar düc o Iork ond na
[30] hir byrhaodd./
[31] Pan oedd oed Crist .1459. i bü yr maes ymlor
[32] hieth ynn Swydd y Mwythic rhwng arglwydd
[33] Awdley o rann y brenhin ac Iarll Salsbri
[34] o rann y Düc o Iork ar maes a ddüc Iarll

[td. 217v]
[1] Salsbri ac arglwydd Awdley a laddwyd
[2] Oedran Crist .1460. Harri .6.ed .38. i gwnaeth
[3] y Düc o Iork lü anveidrol o Gymrü a gwyr y
[4] Nordd ac Iarll Warwic a ddaüth a llü mawr o Ga=
[5] lais ac yn agos i Lwdlo ymordyr Cymrü i bü
[6] rhyngthün vaes a thü ac yno i daüth y brenhin
[7] ar düc o Somersed a llü arüthür ganthün
[8] ar nos kyn y vattel i kilodd Andro Trolop
[9] o ddiwrth y Düc o Iork at y brenhin ar nos
[10] honno y kilodd y Düc ehün ac ir aeth i Iwerdd=
[11] on ac Iarll Warwic a Salsbri[14] i Ddefnsir ac
[12] o ddyno i Galais./ Y vlwyddyn honn >I gwnaethbwyd< y Düc o
[13] Somersed ieüank yn gapten yng Halais ond
[14] pan ddoeth ef yno ni chae ef ddyfod ir dref eithr
[15] [bod] yn dda gantho gymryd y Geins gan yr Ia\i/rll
[16] oedd yno oi vlaen ef./
[17] Y vlwyddyn honn i daüth Iarll y Mars ac Iarll
[18] Warwic ac i tiriyssont yn Sandwits ac i
[19] daethan i Lündein lle i cressawyd yn anrhy=
[20] deddüs A chwedi hynny ir aethont a phümp
[21] mil arhvgein o lü ganthün i gyfarvod ar
[22] brenhin yr hwnn oedd ai lü gantho yn emyl Nordd=
[23] hampton ac yno i bü yr maes ac yno i syrthi=
[24] odd y maes i Iarll y Mars ai barti ac o dü yr
[25] brenhin i llas y Düc o Bwckingam ac Iarll  Sals=
[26] bri a dec [T: ddec] mil y chwanec o Saesson./ ar darn
[27] arall or llü a gilodd ac a ydewis y brenhin ehün=
[28] an ar Düc o Somersed ar vrenhines ai mab
[29] a gilodd i Esgobaeth Ddürham Ac yn ol y maes
[30] hwnn ydd aeth Iarll y Mars ar brenhin i Lün=
[31] dein ac yno i gwnaethbwyd Parlment ac
[32] yn y Parlment hwnnw i gwnaethbwyd y Düc
[33] o Iork yn aer apparawns ai heyrs ynn i ol

[td. 218r]
[1] yntaü./ Y vlwyddyn honn brenhines Margredx
[2] a gy{n}nüllodd gwyr y Nordd lü mawr ac yn Wak=
[3] phild i bü yr maes ac i lladdodd y Düc o Iork ai
[4] vab, Iarll Rwtlond ac Iarll Salsbri a ddalwyd
[5] ac a dorred i benn ym Pwmphred ai benn a
[6] ddanfoned i Iork. Ar vrenhines ai llü aeth i St
[7] Albons ac a ymladdodd ac Iarll Warwic ac ar
[8] Düc o Northpholk ac a ryddhaodd Harri i gwr
[9] ac yn y maes hwnn i llas dwy vil a thrychant
[10] Ac vn Marchoc a wnaethoeddid yn varchoc y
[11] dydd ky{n}n hynny ac a elwid S{yr} Iohn Gray./
[12] Gwedi yr maes hwnn pa{n}n glybü y brenhin ar
[13] vrenhines ddyfodiad Iarll y Mars a Iarll  War=
[14] wic a llü arüthür o vordr Cymrü ganthün kym=
[15] ryd i siwrnai a wnaethont tü ar Nordd. Ar
[16] Ieirll aeth i Lünden ac yno drwy vndeb vrdd=
[17] as  Lloegr ar kyphredin Edward Iarll y Mars
[18] a griwyd ynn vrenhin y 4ydd dydd o vis Mawrth
[19] oed Crist .1460.[15]
[20] Pan griwyd Edward yn vrenhin efo a ganlly=
[21] nodd vrenhin Harri .6.ed tü ac Iork ac a gy=
[22] farvü ai lü yn y lle a elwir Towton ac yno
[23] i bü vaes kreülon rhyng\t/hün ond Edward ai
[24] hennillodd. Ac yn y maes hwnnw i llas chwe
[25] mil arhügein a seithgant[16] ac yno i lladdwyd
[26] Iarll Northwmberlond ac Iarll Westmerlond
[27] ac arglwydd Cliphord a llawer ychwanec ar
[28] brenhin Harri a gollodd i gyd ac a gilodd or Deyr=
[29] nas gwedi teyrnassü dair blynedd arbymthec
[30] arhügein a chwe mis./

[td. 218v]
[1] Gwedi y maes hwnnw idd aeth brenhin Harri i
[2] y Scotlond ar gil ac ir aeth brenhines Mar=
[3] gred ai mab at i thad y Düc [T: Duc] o Angeow./
[4] Pan oedd oedran mab Crist vn mab Mair Vor=
[5] wyn  wyry brenhines nef amherodres vphern
[6] arglwyddes y byd hwnn .1461. y .29. dydd o vis
[7] Myhevin i coroned Edward .4.ydd yn Westmestr./

Edward y pedwerydd


[8] Edward bedwerydd vab Richard düc o Iork ap
[9] Richard Iarll Cambrits ap Edmwnd düc o Iork
[10] y 4.ydd mab i Edward y .3.ydd brenhin Lloegr./
[11] Mam Richard düc o Iork oedd Anna verch Ro=
[12] ger Mortimer Iarll y Mars vab Philippa
[13] verch ac etifedd Leionel Düc o Glarens yr
[14] ail mab ir vn Edward .3.ydd vrenhin Lloegr ac
[15] wrth y claim hwnn i kafas vod yn vrenhin
[16] ai goroni Ddüw Sül y Drindod oed Crist mil
[17] a phedwarcant ac vn a thrügein o vlynyddoedd
[18] Edward y 4ydd hwnn trwy eiriol Elsabeth i wraic
[19] a beris kwnnu [T: kunnw] gwyl Vair y Visitasion oed
[20] Crist 1480. ar vlwyddyn honno i peris Edward
[21] y 4.ydd vwstro kwbwl o Loegr a Chymrü / oi
[22] wrogeth ef yr .20.
[23] Pan oedd oed Crist .1462. [Brenhin Harri] a
[24] brenhines Margred [a ddoethant] o Scotlond
[25] a llü mawr xx ganthün o Scottied a Phran=
[26] cod ac yn Exam Sir [i daüth] arglwydd
[27] Montagüw capten y Nordd i ymgyfarvod

[td. 219r]
[1] ac wynt. Ac a orfü ar vrenhin Harri gilo
[2] gwedi hir ymladd / ar Düc o Somersed a yma=
[3] dowsse yn hwyr ky{n}n hynny, a brenhin Edward a
[4] ddalwyd yn y maes a llawer gid ac ef ac a dor=
[5] red i benn
[6] Yr ail vlwyddyn brenhin Harri a ddalwyd ac a
[7] aethbwyd ac ef trwy Lünden ir Twr gwynn
[8] ar vrenhines aeth ai mab gid a hi i Phrainc
[9] at y Düc Rayner i thad./
[10] Oed Crist 1464. i prioded Edward y 4.ydd a chwa=
[11] er brenhin Phrainc ond tra fü Iarll Warwic
[12] yn keisso bona dros y brenhin Edward ynte a
[13] [T: a |a]briododd heb wybod yng Graphton arglwyddes
[14] Elsabeth gwraic S{yr} Iohn Gray or blaen ac or
[15] achos honno i bü lawer o ddrwc rhwng y bren=
[16] hin ac Iarll Warwic./
[17] Yr ail vlwyddyn i ganed Elsabeth yr honn a vü
[18] gwedi hynny vrenhines Harri Seithued a
[19] mam Harri wythued
[20] Pan oedd oed Crist .1466. i daüth bastard Byr=
[21] gwyn i Loegr i geisso kyvathrach rhwng Si=
[22] arls aer Byrgwyn a chwaer brenhin Edward
[23] ar gyfathrach a wnaethbwyd
[24] Oed Crist 1467. I kwnnodd Iarll Warwic y{n}n
[25] erbyn y brenhin ar düc o Glarens brawd y
[26] brenhin gid ac ef. Ac Archesgob Iork Mar=
[27] küys Mowntagüw i vrodyr ar Iarll ar düc
[28] o Clarens aeth i Galais ac yno i priododd y
[29] Düc verch Iarll Warwic
[30] Y vlwyddyn honn i gwnaeth gwyr Sir Iork a
[31] gwyr y Nordd gapten arnün ai alw Robin Rid=
[32] istal ac yn agos i Vanbri arglwydd Herbert

[td. 219v]
[1] ai vrawd S{yr} Richard Herbert a Thomas ap
[2] Rhosser a llü o seithmil ganthün a ymgy=
[3] farvüon a gwyr y Nordd a gwyr y Nordd
[4] a ddüc y maes./ Ac arglwydd herbert
[5] oed [sic]  S{yr} Wiliam Thomas Iarll Penfro a ddal=
[6] wyd a S{yr} Richard Herbert ac a dorred i
[7] penne. a Thomas ap Rhosser a laddwyd
[8] ac Elen Gethin a gyrchodd i gorph ef adref
[9] ac ai claddodd yn Eglwys Gintün yn anrhydedd=
[10] üs. a phüm mil o Gymrü yn y maes ym
[11] Manbri a laddwyd
[12] Gwedi /r/ maes hwnn i daüth gwyr y Nordd i
[13] Warwic lle ir oedd yr Iarll ar Düc o Clarens
[14] gwedi kynnüll llü mawr a brenhin Edward ai
[15] bower ynte a ddaüth yn i herbyn ond yn ddirybüdd
[16] yr Iarll ar hyd nos aeth am benn camp y brenhin
[17] ac a ddalodd y brenhin, ac ai danfonodd i Vüdylham
[18] castel yngharchar yn Iork Sir at Archescob
[19] Iork brawd yr Iarll ac yno drwy gyngor a
[20] nerth S{yr} Wiliam Stanley a S{yr} Thom{a}s Bo=
[21] rowgh i diangodd or carchar ac i Lündein [T: Lundein] i
[22] daüth ac i kynnüllodd lü mawr Ac yno i kyfar=
[23] vü ac arglwydd Wels a llü mawr gantho ynte
[24] ar brenhin a ddüc y maes ac yno i llas dec mil
[25] ynn y lleiaf a thorri penne arglwydd Wels a
[26] S{yr} Robert Wels i vab a S{yr} Robert Demok a
[27] llawer y chwanec ar maes hwnn a elwir los
[28] coat Phild. achos gwyr Lincol Sir a vyrrodd
[29] i siackedi ac a gilodd [T: gilod]./
[30] Y vlwyddyn honn ir aeth Iarll Warwic ar düc o
[31] Clarens i Phrainc ac yno i büon ynghylch

[td. 220r]
[1] chwe mis ac yno i daüth Iarll Warwic ar düc
[2] o Clarens ac Iarll Penvro ac arglwydd  Rhyd=
[3] ychen ar kyphredin a ddaüth attün ac Edward
[4] a gilodd i Phlandrs at y Düc o Byrgwyn a
[5] brenhines Elsabeth ai mab Edward a gymerth
[6] Seintwari ynn Westmestr _____ [17]
[7] a Harri chweched ynn i vrenhiniaeth drychefn
[8] a chrio Edward yn Draettür, ond hynny ni
[9] bü hir byrhaodd
[10] Oed Crist 1470. i kyfarvü vrenhin[18] a brenhin
[11] Harri yn i gwmpeniaeth ac Iarll Warwic
[12] Ddüw Pasc y Marnad Phild dec milltir o Lün=
[13] dein ac yno rhyngthün i bü vaes kreülon ar
[14] gore a gafas brenhin Edward ac yno i llas [T: las]
[15] Iarll Warwic a elwid Richard Nevyl a Mar=
[16] küys Mowntagüw i vrawd a dec mil ychwanec [T: ychuanec]./
[17] Ac ar vyrr ynn ol y maes hwnnw i kymerth
[18] brenhines Margred Seintwari y Mewley yn
[19] Hamsir ac atti i daüth y düc o Somersed
[20] ac Iarll Defnsir a llawer y chwanec o lü
[21] a brenhin Edward a llawer llü mawr gantho
[22] a ymgyfarvü ac wynt yn emyl Tewksbri ac y=
[23] no i bü vaes creülon rhyngthün ond brenhin
[24] Edward ai düc a brenhines Margred a ddalwyd
[25] ac a roed [iddo ef] ac Edward i mab gerr bronn
[26] y brenhin a vwrdrwyd yn gwilyddüs./
[27] Ar maes yn Tewksbri [a vü] ar ddüw Sadwrn
[28] y 4ydd dydd o Vai a Düw llün gwedi hynny i torred
[29] penne Edmwnd Düc o Somersed a Phrior Saint
[30] Iohns o Gaerüsalem ac ychwanec ac i danfoned

[td. 220v]
[1] brenhines Margred yngharchar i Lünden
[2] yr honn gwedi hynny a brynodd i Thad ac i dan=
[3] foned i Phrainc./
[4] Gwedi hynn i kwnnodd Bastart Phawconbrig
[5] a gwyr Kent ac Essex gid ac ef yn erbyn y
[6] brenhin ond hwynt a orvüwyd ar vyrder ac
[7] a roed i veirw./
[8] Y vlwyddyn honn i bü varw y brenhin Harri .6.ed
[9] ac ai gorph i doüthbwyd or twr gwynn i Bowls
[10] ac yno i bü noswaith ac medd rhai Richard düc
[11] o Gloseter ai lladdodd a dager brawd Edward
[12] vrenhin oedd y Düc
[13] Pan oedd oed Crist 1473. ir aeth brenhin Edward
[14] 4ydd i Phrainc ond eisse gallel ymddired [T: ymdired] ir Ddüc
[15] o Byrgwyn idd heddychodd ef a brenhin Phrainc
[16] ac ar vrenhin Phrainc dalü i vrenhin Edward
[17] bymthec a thrügein mil o gorone. A phob blw=
[18] yddyn ymyw brenhin Edward dec mil a deü=
[19] gein o gorone./
[20] Pan oedd oed Crist 1477. y vlwyddyn o wrogeth
[21] Edward y 4ydd y 17.ec i boddwyd Georg Düc o
[22] Clarens brawd y brenhin mywn tünnell o win
[23] yn y Twr gwynn./ Y vlwyddyn rhac wyneb
[24] i bü varwolaeth vawr yn Llünden [T: Lünden] a thrwy Loe=
[25] gyr
[26] Pan oedd oed Crist 1482. i bü varw Edward
[27] 4ydd yn nechre y 23. vlwyddyn oi wrogeth ef
[28] y .9.ed dydd o Ebrill ynn Westmestr ac yn Win=
[29] sor i claddwyd
[30] Ac yn i ol y gydewis Edward i vab hynaf a
[31] Richa\r/d Düc o Iork a thair merched Elisabeth
[32] yr honn a vü gwedi hynny vrenhines, Ciceli a Chatrin./

[td. 221r]

Edward y pümed


[1] Edward bümed a ddechreüodd meddiannü yr
[2] Ynys honn yr .11. dydd o Ebrill pan oedd oedran
[3] Crist 1483. ac nid oedd yr Edward hwnn ond
[4] .11. vlwydd nei ynghylch hynny ac ef ni cho=
[5] ronwyd er ioed ond wrth orchymyn Richard
[6] y .3.ydd i mwrderwyd ar Richard hwnnw aeth
[7] ynn i ol ef yn vrenhin

Richard y trydydd


[8] Richard y .3.ydd a ddechreüodd teyrnassü yr .21.
[9] dydd o vis Myhevin oedran Crist .1483./ ar .6.ed
[10] o vis Gorphennaf i coroned nessaf at hyn=
[11] ny i coroned ynn Westmestr
[12] Y vlwyddyn honno i torred penn y Düc o Bwc=
[13] kingam yn Salsbri./
[14] Pan oedd oed Crist 1485. i bü yr maes yn Boss=
[15] worth rhwng brenhin Richard a brenhin
[16] Harri seithüed y .22. dydd o Awst ac i gor=
[17] fü Harri seithved ac i kafas y vyddygoli=
[18] aeth yn vwy o nerth a gallü y gorüchaf Ddüw
[19] nac o vilwriaeth gwyr Ac yn y maes i
[20] llas Richard vrenhin y .3.edd vlwyddyn oi wledy=
[21] chiad ac arglwydd Lorel a gilodd ar Düc o
[22] Northpholk a las a llawer o arglwyddi [T: arglwydi] eraill./

[td. 221v]

Harri .7.ed


[1] Harri seithved a ddechreüodd wledychü pan oedd
[2] oedran Crist 1485. ar .13.ec dydd o vis Hydref i
[3] coroned ef yn Westmestr ar Harri hwnnw
[4] oedd vab Edmwnd Iarll Richmownt ap Owain
[5] ap Meredydd ap Tüdür ap Gronwy ap Tüd=
[6] ür ap Gronwy ap Ednyfed Vychan ap Kyn=
[7] wric ap Ioreth &c. ac a vü vrenhin anrhy=
[8] deddüs clodvawr kadarn kreülon dewr trü=
[9] garoc, kyfion, kelvyddüs anodd i berchen tafod
[10] draethü i weithredoedd da./
[11] Pan oedd oed Crist .1486. yr ail vlwyddyn oi
[12] wrogeth i priodes ef Elsabeth verch brenhin
[13] Edward .4. a mis Medi nessa yn ol hy{n}n i ga=
[14] ned Prins Arthür yn Winsiestr./ Y vlwydd=
[15] y{n}n rhac wyneb i coroned y vrenhines ynn
[16] Westmestr
[17] Pan oedd oed Crist 1488. i lladdodd kyphredin y
[18] Nordd Iarll Northwmberlond. Ar vlwyddyn
[19] honno i bü [T: bu] vaes yn Phlawndrs rhwng ar=
[20] glwydd Dawbnee ac arglwydd Morley a las
[21] yno./[19]
[22] Pan oedd oed Crist 1490. i ganed Harri yr ail
[23] mab i Harri .7.ed yn Grinwits vis Myhevin./
[24] Oed Crist 1493. I bü yr bwyssel gwenith [T: guenith] er
[25] chwe cheinoc yn Llünden ac yn y vlwyddyn ho{n}n
[26] i torred penn S{yr} Wiliam Stanley./
[27] Oed Crist .1496. I bü yr maes ynn y Black
[28] hieth phild y .18. dydd o vis Myhevin./

[td. 222r]
[1] Oed Crist .1499. I torred penn Iarll Warwic
[2] ac ir aeth y brenhin i Galais at y Düc o Byr=
[3] gwyn
[4] Pan oedd oed Crist .1500. yr .16. vlwyddyn o wrogeth
[5] Harri seithved i tiriodd arglwyddes Katrin chwa=
[6] er yr Emperodr merch brenhin Spayn ym
[7] Hlümwth./
[8] Oed Crist .1502. I bü varw brenhines Elsabeth
[9] yn y Twr gwynn a hithe ar i gwely. Ar wyth=
[10] ved dydd o Awst y priododd brenhin y Scotlond
[11] arglwyddes Margred y verch hynaf./
[12] Oed Crist xx .1505. I byrrodd [T: byrrod] gwynt geiloc cloch=
[13] ty Powls i lawr ac i byrrodd y Düc o Byrg=
[14] wyn i dir ynn y West cowntri./
[15] Oed Crist. 1507. I llosgodd llawer o dai yn Rhef
[16] Norwits./
[17] Y vlwyddyn honno i bü varw brenhin Harri
[18] .7.ed yr .21. dydd o vis Ebrill yn Richmownt
[19] y bedwaredd vlwyddyn arhügein oi wrogeth
[20] ac yn Westmestr i claddwyd./

[td. 222v]

Harri wythued


[1] Harri wythved a ddechreüodd teyrnassü y .22.
[2] dydd o vis Ebrill oedran Crist 1509. ac a go=
[3] roned yn Westmestr ddydd gwyl Ieüan Ve=
[4] dyddiwr nessaf at hynny./ Y vlwyddyn honn
[5] i torred penne Empson a Dwdley./
[6] Oed Crist 1510 i ganed mab i Harri yn Rich=
[7] mownt ar Ddüw [T: Dduw] Calan a dydd gwyl Vathew  nes=
[8] saf i bü varw yr mab./
[9] Oed Crist .1511. I daliodd arglwydd Haward
[10] Andro Berton a thrügein [T: thrugein] a chant o Scottied
[11] a dwy long dec./
[12] Pan oedd oedran Crist .1512. I torred penn Ed=
[13] ward Dela pwl ac i danfoned Marqwys Dor=
[14] sed i Spayn a dec mil o lü gantho ac yno
[15] i gwnaeth lawer o ddrwc [T: drwc] yn Gien ac ar ddydd
[16] gwyl Saint Lawrens i llosgodd y Regent
[17] ar Karrik y rhai oedd [T: oed] ddwy [long] arüthr
[18] o vaint./
[19] Yr ail vlwyddyn ir aeth S{yr} Edward arglwydd
[20] Admiral Lloegr ac i llas x ar ddydd gwyl Vark
[21] ym Brüttaen vechan./ Ar vlwyddyn honn i rhoes
[22] y brenhin sawd wrth Derwyn ac i gorchvygodd
[23] bower Phrainc ym boemye ac ir ennillodd
[24] Derwyn a Thwrney./
[25] Ar vlwyddyn honn i daüth Siames brenhin Scot=
[26] lond i Loegr a chan mil o lü gantho y nawed
[27] dydd o vis Medi ac i pwyntiwyd maes rhyng=
[28] tho ac arglwyddi o Loegyr nid amgen arglwydd

[td. 223r]
[1] Tressorer ac arglwydd Haward a marchogi=
[2] on vrddolion a boneddigion ambenn hynny ar
[3] maes a vü yng Krakmor dwy villtir o North=
[4] ampton ac yno i llas Siamys brenhin Scot=
[5] lond ac vnarddec o Ieirll y Scotlond a thri o
[6] Esgobion a phedwar arddec o varchogion vrddol=
[7] ion a deüddec mil o voneddigion a chyphredin
[8] am benn hynny o Scotlond./
[9] A chwedi hynny i gwnaethbwyd xxx. o varch=
[10] ogion y{n}n Lloegr./
[11] Weithian llyma henwaeü pendevigion o Scot=
[12] lond a las ynn y maes nid amgen./
[13] Ynn y ward gyntaf Iarll Lenog./ Iarll o
[14] Lewys / Iarll Argil / Iarll Castil / Iarll
[15] Egillton./
[16] Yn yr ail ward Brenhin Scotlond./ Esgob
[17] Saint Andro / Iarll Morton / Arglwydd  Siam=
[18] berle{n}n./ Iarll Angwys / Iarll Mowntres./
[19] Yn y drydedd ward Esgob Catnais / Esgob
[20] Argil / Incastor of Angwys
[21] Pan oedd oed Crist yn .1514. ir aeth yn heddwch
[22] rhwng brenhin Lloegr a brenhin Phrainc ac i
[23] priododd brenhin Phrainc arglwyddes Mari chwa=
[24] er Harri wythüed./ A Düw Calan gwedi hyn=
[25] ny i bü varw brenhin Phrainc ac i danfoned
[26] y Düc o Swpholk S{yr} Siarls Brandon iw
[27] chyrchü drychefn./
[28] Pan oedd oed Crist .1515. I ganed arglwyddes Ma=
[29] ri  verch Harri wythüed ynn Grinwits [cywir. ysgr. oddiwrthynn Grinwits verch Harri wythüed]./[20] a
[30] mis y prioded y Düc o Swpholk Siarls Bran=

[td. 223v]
[1] don ac arglwyddes Mari brenhines Phrainc./
[2] Y vlwyddyn honn i daüth arglwyddes Margred
[3] brenhines Scotlond a chwaer brenhin Lloegr
[4] i Loegr ac y{n}n Harbottel i ganed iddi verch a
[5] elwid Margred. A mis Mai i daüth i Lünden
[6] ac i tariodd vlwyddyn.
[7] Oed Crist .1516. I bü rew kimaint ac i gellid
[8] myned a chenired o Westmestr i Lambeth a
[9] cheirr ac a cherti./ Ar vlwyddyn ho{n}n vis
[10] Mai i kwnnodd prentissied Llünden yn erbyn
[11] gwyr dieithr oedd yno ac am hynny i colled
[12] llawer o honün ac i daüth y rhann arall o
[13] honün i Westmestr a chebystre am i gyddfeü
[14] ac i pardynwyd. Ar .24. dydd o Vai ydd
[15] aeth brenhines y Scotlond tü ac adref./
[16] Oed Crist .1517. I rhoed Terwyn a Thwrne
[17] i vrenhin Phrainc eilwaith. Yr ail vlwydd=
[18] yn y dewisswyd Siarls bümed yn Emperodr
[19] Rhüfain. Ar vlwyddyn honn i danfoned Iarll
[20] Surrei i Iwerddon./
[21] Y vlwyddyn rhac wyneb i kyfarvü vrenhin Lloe=
[22] gyr a brenhin Phrainc ynn y camp rhwng
[23] Ard ar Geinys./ Gwedi hynny i kyfarvü
[24] Harri .8.ed ar Emperodr ac ir aeth y bren=
[25] hin gid ar Emperodr i Raflin ac o ddyno i
[26] Galais [i daüth [T: dauth] yr Emperodr] gid ar bren=
[27] hin Ac i daüth y brenhin adref./
[28] Oed Crist .1520. I torred penn y Düc o Bwc=
[29] kingam y .22. dydd o Vai. Y mis yr aeth y
[30] Cardinal i Galais i geisso heddwch rhwng

[td. 224r]
[1] brenhin Phrainc ar Emperodr ac yno i tar=
[2] riodd hyd vis Rhacvyrr heb nes i heddwch
[3] Oed Crist .1521. y chweched dydd o vis Mehevin
[4] i daüth yr Emperodr i Lünden ac o Lünden
[5] ir aeth i Winsor ac yno i gwnaethbwyd yn
[6] varchoc or gardys Ac o ddyno i Sowthampton
[7] a thross y mor y Yspaen ar amser hwnnw
[8] Iarll _____ [21] arglwydd Admiral a losges
[9] Morlais ym Brüttaen ac yno i tiriodd yng
[10] Calais ac o ddyno i Bickardi ac yno i Llosges
[11] gestyll a threfi Ac a rodd wrth Heldyng[22] ond
[12] y min gayaf oedd i kwnnodd i sawd ac i daüth
[13] adref./
[14] Y vlwyddyn honn i daüth y Düc or Alban i Loe=
[15] gr a llü mawr gantho a pha{n}n glybü mae Iarll
[16] y Mwythic oedd yn dyfod i ymladd ac ef trüws
[17] a gymerth dros chwe mis./
[18] Oed Crist .1522. I daüth Crustern brenhin Den=
[19] mark i Loegr vis Myhevin. Y vlwyddyn ho{n}n
[20] i llosgodd Iarll Swrrey _____ a llawer[23]
[21] o drefi a chestyll ac ynn bennaf o honün tref
[22] Iodworth ynn y Scotlond. Ar vlwyddyn ho{n}n
[23] ir oedd y Twrk y sowdio Rods a Düw Nadolic
[24] i rhoed i vynü iddo
[25] Oed Crist 1523. y bymthegved o wrogeth Har=
[26] ri .8.ed ir aeth y Düc o Swpholk i Phrainc
[27] a dec mil o lü gid ac ef hyd tros Water
[28] Swm heb gynnic vn maes ac i dünüstriodd
[29] llawer o drefydd a chestyll. a mis Rhagvyrr
[30] i troes drychefn./
[31] Y vlwyddyn honn ir oedd y Düc o Albani yn rhoi

[td. 224v]
[1] sawd wrth gastell Wark. a pha{n}n glybü ef vod
[2] Iarll Swrrey yn dyfod a llü mawr gantho
[3] efo a gilodd./
[4] Oed Crist .1524. I daüth Embasseters o Spaen
[5] ac y Scotlond ac o leoedd ereill i Loegr a
[6] heddwch rhwng Lloegr a Phrainc a Rebel
[7] ynn Norpholk a Swpholk a delifro bren=
[8] hin Phrainc o garchar vis Mawrth./
[9] Pan oedd oed Crist 1526. ir aeth y Cardinal
[10] i Phrainc ac i gwnaeth heddwch rhwng brenhin
[11] Phrainc a brenhin Lloegr ac yn vn ynn erbyn
[12] yr Emperodr a mis Medi i danfonyssont lü
[13] i Itali ac ir Rhüfeindir. Mis Hydref i daüth
[14] y great mastr o Phrainc i Loegr i sickraü
[15] ac i rwymo yr heddwch hwnnw./
[16] Pan oedd oed Crist 1528. mis Myhevin ir eistedd=
[17] odd Legat y Pab yn hy /r/ Phriers düon am bri=
[18] odas y brenhin
[19] Y vlwyddyn honn ir heddychwyd rhwng y brenhin ar
[20] Emperodr.
[21] Yr ail vlwddyn i coronwyd yr Emperodr ynn
[22] Bononi. Y drydedd vlwddyn i rhyddhawyd plant
[23] brenhin Phrainc ac i bü varw yr Cardinal./
[24] Pan oedd oed Crist 1531. I dechreüodd y brenhin adeil=
[25] ad yn Westmestr ac ir aeth [T: ac ir aeth ac ir aeth] y bren=
[26] hin i gyfarvod a brenhin Phrainc vis Hydref
[27] ac i torred penn Mr Rh ap Sr g'. Rh. [24]
[28] Pan oedd oed Crist .1532. Ir ysgarwyd y brenhin
[29] a brenhines Katrin ac achos na chyttüne y
[30] Pab ar anghyfreithlo{n}n ysgar hwnnw efo ai
[31] bower a nakawyd yn y Deyrnas [honn] ac ni
[32] bü ddim gwelliant ir ynys hynny./
[33] Gwedi hynny brenhin Harri .8.ed a briododd Ann
[34] Bwlen yr honn a goroned Ddüw sül y Sülgwyn

[td. 225r]
[1] gwedi hynny./ Dydd gwyl Ieuan gwedi [T: guedi]  hyn=
[2] ny i bü varw Mari brenhines Phrainc chwaer [T: chuaer]
[3] brenhin Lloegr a gwraic S{yr} Siarls Brandon
[4] Düc o Swpholk./
[5] Oedran Crist pan aned arglwyddes Elsabeth yn
[6] Grinwits ar noswyl Vair y seithued dydd o
[7] vis Medi .1533.[25]
[8] Pan oedd oed Crist 1533. y .23. o Harri .8.ed i llosged
[9] yr holi mayd o Gent a daü vynach a daü  phri=
[10] er ac opheiriad a groged ac a dorred i benn
[11] am Dresson a blasphemi ac hyppocrisi ac
[12] ir aeth yn heddwch rhwng Lloegr [T: Loegr] ac y Scot=
[13] lond./
[14] Y vlwyddyn honn i byrrwyd y Pab ynn gweit ai
[15] bower or Deyrnas honn./ Yr ail vlwyddyn
[16] i kwnnodd arglwydd Kildar ac i rhyfelodd y{n}n
[17] erbyn y brenhin ac i lladdodd Esgob Dülün ac
[18] yno idd yrrodd y brenhin S{yr} Wiliam Skeving=
[19] ton./
[20] Y vlwyddyn honn i kanhiadwyd ir brenhin y
[21] phrwytheü kyntaf ar degued or phrwytheü yr Eg=
[22] lwyssi trwy Loegr a Chymrü./
[23] Mis Myhevin i torred penneü Esgob Rochestr a
[24] S{yr} Thomas More am wrthnevo nei nakaü y
[25] brenhin yn benn ar yr Eglwys Loegr a thri
[26] mynach or Siartrhows am yr vn achos a varn=
[27] wyd i veirw./
[28] Pan oedd oed Crist .1535. I torred penne bren=
[29] hines Ann Bwlen ac arglwydd Rochephord
[30] a Norrys, Weston a Brerton a Marks
[31] ac i priododd y brenhin arglwyddes Sian Sei=
[32] mer./
[33] Y vlwyddyn honn i bü yn Swydd Iork ac ynn

[td. 225v]
[1] Swydd Lincol ynvydrwydd mawr yn erbyn y
[2] brenhin o waith arglwydd Darci arglwydd Hwssi
[3] S{yr} Robert Constabl a Robert Ask ac o synn=
[4] wyr y brenhin ai gynghoried heb golledigaeth
[5] gwaed i heddychwyd
[6] Yr ail vlwyddyn i kwnnodd arglwydd Darsi Syr
[7] Phrawncis Bigot a S{yr} Robert Constabl yn er=
[8] byn y brenhin a hwynt a ddalwyd ac a vyrwyd
[9] i varw
[10] Pan oedd oedran Iessü Grist .1537. o vlynyddoedd
[11] noswyl St Edward i ganed Prins Edward yn
[12] Hampton Cowrt ac ar i enedigaeth ef i bü varw
[13] brenhines Sian i vam ef ac yn Winsor i cladd=
[14] wyd
[15] Pan oedd oed Crist 1538. i dechreüwyd casglü
[16] ir tylodion./ Mis Mai i colled ac i llosged Phri=
[17] er Phorest
[18] Y vlwyddyn honn vis Rhagvyr i torred penne y
[19] Markwys o Exeter ac arglwydd Mowntigüw a
[20] S{yr} Edward Nevyl
[21] Pan oedd oed Crist .1539. vis Mai i mwstriwyd
[22] holl Lünden mywn harnes gwynnion a xx
[23] siackedi o sidan gwynn a brethyn gwynn a cha=
[24] dwyneü aür mywn tri maes o ryfel hyd pan
[25] oedd ynn rhyfeddod i lawer o ddieithred [T: dieithred] o amry=
[26] faelion Deyrnassoedd
[27] Y vlwyddyn honn vis Rhagvyrr i daüth arglwydd=
[28] es Ann Clif chwaer y Düc o Clif i Loegr
[29] ac ar ddügwyl Ystwyll gwedi hynny i prioded
[30] ar brenhin Harri wythued. A mis Gorphe{n}n=
[31] af ynn ol hynny i troes y brenhin y hi i phwrdd./
[32] Mis Tachwedd y vlwyddyn honn i torred penne
[33] Abad Reading ac Abad Glassynbüri ac Abad
[34] Colchester./

[td. 226r]
[1] Pan oedd oed Crist 1540. yr .28. dydd [T: dyd] o vis
[2] Gorphennaf Thom{a}s Cromwel Iarll Essex ac
[3] arglwydd Water Hwngerphord a dorred i
[4] penne ynn y Twr hyl am dresson. Ac oni
[5] bai vynny o Ddüw hynny e drigse Richard ap
[6] hoel esqwier a Sersiant of arms a Sion
[7] Lloyd mab dd ap hoel ddü gwr bonheddic a Hoel
[8] ap S{yr} Mathew prydydd a gwr g. a deüddec ychwa=
[9] nec o wyr Dyphryn Tyveidad am ovyn i kyf=
[10] raith ac yno i gwnaeth Hoel y ddaü Englyn
[11] hynn nid amgen./

[12] Nid awn tüt on küt nim kar / Düw Iessü
[13] Dowyssoc nef a Daiar
[14] ni ddown i benn ddwyn i bar
[15] nid oes vodd Düw sy vyddar

[16] A phan ddarfü am Gromwel bwrw i ddüw  glo=
[17] wed ynn gweddie a chanü val hynn [yr Eng=
[18] lyn arall] iddo ehünan

[19] Na ddowed vned o nyn / ond wyd veddw
[20] vod düw /n/ vyddar Hwlyn
[21] nid yw vyddar Düw vowddyn
[22] nac yw e glyw Düw bob dyn./

[23] Y .30. dydd [T: ddyd] or mis hwnnw i llosged Barnes Ga=
[24] red a Sierom am heresi ar dydd hwnnw  A=
[25] bel, Powel a Phederston a lüsgwyd a groged
[26] ac a gwarterwyd ynn Smythphild am dresson./
[27] Sychdwr mawr oedd yr haf hwnnw yn gimaint
[28] ac i rhoid y naill vwyssel er malü yr llall. ar
[29] vlwyddyn honno i gellyngwyd Esgob Chichestr
[30] a Doctor Samson a Doctor Wilson or Twr
[31] wrth bardwn y brenhin./
[32] Yr .8.ed dydd o Awst y prioded y brenhin ac ar=
[33] glwyddes Catrin Haward kares y düc o Norpholk

[td. 226v]
[1] ond ni hir byrrhaodd honno hefyd ac yno i dar=
[2] fü y kasgyl ir tylodion
[3] Y vlwyddyn honn i colled Egerton a Harmon am
[4] gowntyrphettio Seal y brenhin ar vlwyddyn
[5] honn i dechreüodd y brenhin adeilad yngha=
[6] lais ac ynn y Geinys. Ac ynn swydd Iork i
[7] kwnnodd opheiriaid a Llygion y{n}n erbyn y bren=
[8] hin ac ar vyrr i gorvüwyd ac i barnwyd i
[9] veirw mywn llawer lle./ Ac vn Leight a daü
[10] eraill a golled ynn Llünden y 27. dydd o vis
[11] Mai. ac am yr vn achos S{yr} Iohn Nevyl mar=
[12] choc a lüsgwyd a groged ac a gwarterwyd yn
[13] Iork ddügwyl Grist ne i noswyl./
[14] A .30. am ledrad ac xxxx ysbeil a groged
[15] Y vlwyddyn honn y 6ed o vis Mai i bü orchymyn
[16] ordeinio /r/ beibyl yn Saessonaec ymhob Eg=
[17] lwys drwy /r/ Deyrnas honn yn barod i bawb
[18] ei ddarllen ac i wrando geiriaü Düw mywn
[19] amser kyfleüs
[20] Y vlwddyn honn i torred penn Iarlles Salsbri
[21] yr .8.ed dydd arhügein o vis Mai ar 9ed dydd o
[22] Vyhefin i croged daü o Ard y brenhin am
[23] ysbeilo ynn siampl i bawb./
[24] Y degved dydd o vis Myhefin y torred llaw S{yr}
[25] Edmwnd Knevet oni bai drügaredd a phardwn
[26] y brenhin./
[27] Y 22. dydd o vis Gorphennaf i bü broclamasiwn
[28] yn Llünden na bai gadw dim gwiliaü ond gwilie
[29] Mair ar deüddec Abostol ar .4. Angel Ystor
[30] a gwyl Iorüs a Mair Vagdalenn ac na bai
[31] vmpryd ddügwyl Vark na noswyl St Lowrens
[32] na phlant wyl St Nicolas St y Katrin, St
[33] Clement na dügwyl y vil Veibion vyned

[td. 227r]
[1] i gardotta o gwmpas./ Ar .28.en dydd i torred
[2] penn arglwydd Leonard Gray am lawer o
[3] draetüriaeth a wnaethoedd ef yn Iwerddon penn
[4] vüassai Ddebiti ir brenhin yno./ Ar dydd hwnnw
[5] i croged trowyr boneddigion a elwid Mantyl
[6] Roydon a Phrowds.
[7] Hefyd arglwydd Dakers or dehaü a golled ynn
[8] nheibwrn a Chymro am bennill o brophwydoli=
[9] aeth a ddowod Yr ail vlwyddyn i berwed m{er}ch
[10] yn Smythphild am wenwyno [T: wenuyno] swrn o ddynion
[11] Y vlwyddyn o oedran [T: edran] Crist .1541. I torred penn Ka=
[12] trin Haward y vrenhines am odineb ac ar=
[13] glwyddes Rochphord am gadw kyfrinach./
[14] Y vlwyddyn honn yr ymrodd Iarll Desmwnt ar
[15] great Anel yn gras y brenhin ac i gwnaeth=
[16] bwyd y great Anel ynn Iarll Tyron ai vab
[17] yn Varwn Denkamen
[18] Y vlwyddyn honn i llosged opheiriad a daü Lyg
[19] ynn Winsor ac i criwyd rhyfel rhwng Lloegr
[20] a Phrainc. Yr ail vlwyddyn i bü veirw  lla=
[21] wer yn Llünden ac i symüdwyd y term i St
[22] Albons.
[23] Pa{n}n oedd oedran Crist 1544. ar .36. o Harri
[24] 8ed i danfonodd y brenhin lü i Lith ac y Scot=
[25] lond ac i lladdyssont ac i dünüstryssont y wlad
[26] heb arbed na thref na chastell na dyn. Ac yn
[27] Lith i gwnaethbwyd pümp a deügein o varch=
[28] ogion. Ar vlwyddyn honn i danvoned llü i
[29] Phrainc ac i ddaüth y brenhin ehün yno
[30] Y vlwyddyn [T: vlwydyn] honn i rhodd y brenhin sawd wrth
[31] Vwlen nid amgen y 14. dydd o vis Gorphenna
[32] idd aüth o Ddofyr i Galais ar .15.ed o Galais
[33] i Vorgeissyn ac yno i campiodd noswaith ar
[34] .16.ec wrth Vwlen ac yno i campiodd ar dü /r/

[td. 227v]
[1] Gogledd ir dref ar .17.ec Iarll Swpholk a rodd
[2] sawd wrth dre Vwlen ar dü Dwyrain. Ar
[3] 28ein or mis ir ennillwyd yr owld ma{n}n nei /r/
[4] waets towr./
[5] Yr .11.ec o vis medi i rhoed alarwm [T: a larwm] wrth y dref
[6] ar castell aeth ynn ddryllie gan ddeünaw  baril=
[7] ed o bowdwr gwnn a roessid dano ai gerric
[8] a laddodd gwyr a meirch villdir a hanner o ddi
[9] wrth y dref ac o gwmpas ac ni bü vychan
[10] y drwc a wnaethont i bawb yn amgylch y dre
[11] Y .13.ec or vn mis i kwnkweriwyd tre Vwlen ac
[12] i hennillwyd ac o drügaredd [T: drugaredd] y brenhin i kafas
[13] gwyr y dre gennad i vyned bag an bagaets
[14] ac velly i hymydowssont./
[15] Y .14. dydd o vis Medi i hagored pyrth y dref ar
[16] dri ar y gloch gwedi hanner _____ ac yno i de=
[17] chreüsson  ddyfod allan ac hyd yn saith ar y gloch
[18] or nos i pyrhaesson. Ac yno ir oedd o wyr a gw=
[19] ragedd a meibon a merched 4000. ac o hynny
[20] 1500. ynn abl i ymladd a chanthün ir aeth a
[21] allyssont i ddwyn ai kephyle ai gwarthec ac a
[22] allen i ddwyn. ar brenhin a roes vddün o nerth i
[23] ddwyn i heiddo ganthün .75. gwagen
[24] Y .15.ed o vis Medi ir aeth y brenhin gyntaf i dre
[25] Vwlen ai holl wyr o Stad gid ac ef ac ynn y
[26] siwrne honn ir oeddwn i Howel ap S{yr} Mathew
[27] yn vn yn gweled hynn ac ynn i wybod./
[28] Pan oedd oed Crist 1544. yr .36. o Harri .8.ed
[29] y dydd kyntaf o vis Hydref i'madawodd o Vwlen
[30] ac i daüth i Ddofyr ac ar lan y mor i gwnaeth
[31] ef 4 marchoc wrth fyned i phwrdd
[32] Yr .8.ed dydd o hydref i daüth Dolphyn o phrainc

[td. 228r]
[1] a phower mawr gantho a champio y Morgei=
[2] sseyn a danfon i drwmpeter a chann march
[3] gid ac ef tü a Bwlen ac a ddeüthont lle büyssei
[4] y brenhin ynn campio ar Trwmpeter a ddaüth
[5] wrth Vwlen iat ac a ganodd i Drwmpet i geiso
[6] dyfod at arglwydd Debiti ac yno i tariodd o naw
[7] ar y gloch kynn hanner hyd daü ar y gloch
[8] gwedi hanner. ac i hagorwyd y porth iddo
[9] ac i daüth gerr bronn arglwydd Debiti ac a
[10] ddowod / Dolphyn v'arglwydd am meistr [am
[11] gyrrodd [T: gyrrod]] ith ddyfynnü di, ar dref honn gerr i
[12] vronn ef./ Y Debiti ai gyngor ai dephei=
[13] odd ef ai ddyfyn. Ar Trwmpeter ar Bwsment
[14] gwyr a ddaethoedd gid ac ef aeth drychefn i Vor=
[15] geissyn
[16] Ar vyrder gwedi /r/ atteb hwnnw ir aeth y Dol=
[17] phyn a llü arüthr gantho at Vwlen ac a wnaeth
[18] lawer skyrmaits ac or diwedd ar hyd nos i da=
[19] üth am benn bas Bwle{n}n ac i llas gwyr a gwra=
[20] gedd meibion a merched ond a ddiangodd i hei
[21] Bwlen./ Gwedi hynn i daüthbwyd o hei Bwlen
[22] am benn y Phrancod i vas Bwlen ac i lladdwyd [T: lladdwydd]  lla=
[23] wer ac i dyrrwyd phwrdd y darn arall ac enn=
[24] ill eilwaith bas Bwlen
[25] Ar degfed dydd o Hydref i danfonodd Dolphyn
[26] i Drwmpeter [T: Drumpeter] at arglwydd Debiti i wybod pwr
[27] gaptenied a phwr wyr o ryfel oi wyr ef
[28] a ddalyssid yn yr ymladd hwnnw a pheth oedd  yng=
[29] harchar gan y Saesson. Ar arglwydd Debiti
[30] a ddowod nad oedd \ond/ vn./ Ar Trwmpeter a ddowod
[31] golli wrth hynny or Phrancod o bob math wyth
[32] gant ac ychwanec. Ac arglwydd Debiti a

[td. 228v]
[1] ddelifrodd yr vn hwnnw ynn rhydd ac i delifrodd
[2] ynte oedd gantho or Saesson./
[3] Yr .11. dydd o Hydref i daüth toryf arüthr o
[4] longaü ar y mor i ymddangos [T: ymdangos] ynghyfer tre
[5] Vwlen ac yno i harroesson ddaü ddiwrnod my=
[6] wn golwc ir dref. Ac o ddiyno i hwyliysson
[7] rhwng Bwlen a Chalais i ymofyn am i meis=
[8] tyr y Dolphyn o Phrainc./ Y vlwyddyn honn
[9] i dalwyd o longeü Phrainc ynn y West Cwn=
[10] tre drychant ac ychwaneg
[11] Y .26. dydd o Ionor i campiodd ar dü /r/ Gorllewin
[12] i dre Vwlen tü draw ir hafyn lü o ddeünaw
[13] mil o Phrancod ac yno i campiysson ddec di=
[14] wrnod ar chweched dydd o vis Chwefrol i gyr=
[15] wyd i gilo. Ac Iarll Harphord ai gwmpei=
[16] ni ai dyrrodd ac arglwydd Admiral oedd  Dde=
[17] biti y Mwlen ac heb ladd mawr o Loegyr
[18] a lladd llawer or Phrancod./ Ac ynn ol cael
[19] y goreü arnün i gwnaethbwyd S{yr} Thomas
[20] Poynings ynn arglwydd/ ynghylch yr .20. dydd
[21] o vis Gorphennaf i hentriodd y Phrancod
[22] yn yr Eil o Wicht ond ni bü hir nes i gyrrü
[23] ir dwr eilwaith a lladd llawer o honün./
[24] Y vlwyddyn honn Eglwys St Geils o vaes Krüp=
[25] pül gat a losges./
[26] Oedran Crist .1545. yr xxxvij vlwyddyn o wro=
[27] geth Harri .8.ed I rhwymwyd gwraic ynn y
[28] Smythphild wrth stak ar vedr i llosgi ond
[29] pardwn y brenhin a ddaüth iddi kynn rhoi yr tan
[30] wrthi
[31] Pan oedd oed Crist .1546. I criwyd heddwch y
[32] rhwng Lloegr a Phrainc yn Rhe Lündein
[33] a phrophessi a diolch mawr i Ddüw am yr

[td. 229r]
[1] heddwch a Bonpheir drwy y Dref a llawer o
[2] lawenydd./
[3] Yr ail vlwyddyn y .27. dydd o vis Myhefin i re=
[4] cantiodd Doctor Crom ac i kyphessodd i ddryg lyfre
[5] a phals ddysc i dwyllo
[6] Y vlwyddyn honn i llosged Ann Asgüw ynn y
[7] Smythphild a thri y chwanec a\m/ heresi ac i re=
[8] cantiodd Doctor Saxton
[9] Y vlwyddyn honn i daüth i Loegr o ddiwrth vrenhin
[10] Phrainc Mownsier de Veneval vchel Admir=
[11] al Phrainc a chid ac ef y Sacr o Ddip a .12.
[12] galei gwychaf ar a welsid yn Llündein er ys
[13] lawer dydd./ ac yn y Twr gwynn i tiriodd ac
[14] o ddiyno i blas Esgob Llündein i daüth ac i bü
[15] ddeüddydd a dwy nos. Yr \21 ar/ .22. dydd o Awst oed Crist
[16] .1546. ar .23. I marchokaodd i Hampton Cowrt
[17] lle /r/ oedd y brenhin ac ar y phordd kynn i ddyfod
[18] yno i kyfarfü y brenhin ac ef a thrügein a phüm=
[19] cant o wyr mywn siackedi o velued vn lliw
[20] gid ac ef a siacked y Prins gwedi i brodrio
[21] ac aür ai llewys o aür dilin. Ac yno i daethont
[22] i Hampton Cowrt at y brenhin Harri .8.ed a
[23] brenhines Gatrin a thrannoeth i torrodd ac i gwa=
[24] hanodd yr ost i ddangos bod heddwch
[25] A chwedi hynny i trigodd arglwydd Admiral
[26] ar brenhin ynghylch .6. diwrnod i gydwledychü
[27] ac ni welpwyd na chynt na chwedi dreiwmph
[28] na bankets nar vath vwmings nar vath riol=
[29] ti hyd yn oed yr rhai oedd ynn dwyn y tyrtsie
[30] mewn brethyn aür. ac yno ir aeth yr Ad=
[31] miral i Phrainc, gwedi cael dirfawr lawen=
[32] ydd a chresso a rhoddion ac anrhegion iddo ef ac ei

[td. 229v]
[1] gyfeillon ai gwmpeini
[2] Pan oedd oedran Crist yn .1546. ar .38. o wrogeth
[3] Harri .8.ed I torred penn Iarll Swrrey
[4] Y vlwyddyn honn yr .28. dydd o vis Ionor i bü
[5] varw brenhin Harri .8.ed terfysgwr kyfreith
[6] Ddüw a chyfreith ddyn

[7] Llyma Englynion a wnaeth Howel
[8] ap S{yr} Mathew pann oedd y llü wrth
[9] Vwlen.

[10] Kresso i Phrainc phraethgaink phrwythged/
[11] kwrs o wyr / kresso Harri wythued
[12] kresso i ddwyn kwrs eüddüned
[13] kresso Düw groes Crist i gred./

[14] Ni chair Bwlen gair gwirion / a gredir
[15] heb grydwst ar ddynion
[16] nid ymroes ond ymrysson
[17] nid yma ir wyf ond ymro{n}n

[18] Llyma [T: Lyma] ddaü Englyn a wnaeth ef yno
[19] i S{yr} Thomas Iohnes./

[20] Tro att Vwlen iatt vlaenwaiw on / tanllyd
[21] hennllaw Iarll y phynno{n}n
[22] torr a chwila trwy i chalo{n}n
[23] twyn i hais Syr Tomas Ion.

[24] Braint S{yr} Rys dyrys derwen / Caerüw wyd
[25] krydwst Phrainc ac Alben
[26] bronn kawr parth brain kaer ai pe{n}n
[27] Bran a Beli bro{n}n Bwle{n}n.

[28]
Howel ap S{yr} Mathew ai cant./


[td. 230r]

Edward y chweched


[1] Edward chweched gwedi marw Harri .8.ed i dad
[2] ef a ddechreüodd wledychü yr .31. dydd o vis Ionor
[3] oedran Crist .1546.
[4] Y no\w/fed dydd o Ebrill i marchokaodd Edward bren=
[5] hin  Lloegr Phrainc ac Iwerddon ai ewythr S{yr}
[6] Edward Seimer ac y Stat y Deyrnas am
[7] benn hynny or Twr i Westmestr trwy Lünde{n}
[8] ar heolydd gwedi llenwi o gyfrlide a charpets,
[9] a thapitas a brethyn arian, a brethyn aür,
[10] a phali drwy Siebseid a phob kwndid ynn
[11] rhedec o win, a chwaryaü a phagiwns gann
[12] blant yn cressaü y brenhin trwy voliant a
[13] chanüaü, a Salme, a gweddie, a llawer ychwa=
[14] nec o ddigrifwch [T: digrifwch] a llywenydd megis i chwarddodd
[15] oedd ynn i weled
[16] Yr .20. dydd o vis Chwefrol yn Westmestr i
[17] criwyd yn vrenhin ac i enoyntiwyd ac i co=
[18] ronwyd yn vrenhin ac velly i treülwyd yr
[19] amsser hwnnw trwy lywenydd ac vchelwrtid
[20] ac vrddas ac anrhydedd
[21] Yr .21. ar .22. S{yr} Thomas Seimer arglwydd
[22] Admiral Lloegr ynghefeillach Denelox S{yr}
[23] Antoni Kingston, S{yr} Pityr Carw. Knotts,
[24] a Sieley a galeinsiodd bawb at y Tylt ac y=
[25] no i treiysson ehünen ynn debic i [wyr [T: uyr]] o ryfel
[26] ac o worsib
[27] Mis Mowrth y vlwyddyn honn S{yr} Andro Dwdley
[28] Veis neü Vnder Admiral Lloegr ar y mor a
[29] ddalodd ddwy long a llawer o garcharorion ac a
[30] ddaüth a hwynt i Orwel hafn ac yno i tariysson

[td. 230v]
[1] wrth blesser y brenhin
[2] Y vlwyddyn gyntaf o wrogeth Edward y .6.ed vis
[3] Awst ir aeth y Düc o Symersed ac Iarll  War=
[4] wic a dirvawr lüossogrwydd ganthün i y Scot=
[5] lond ac yn agos i Edynbrow mywn lle a elwir
[6] Mwssebrowch i'mgyfarvü gwyr Lloegr a gwyr
[7] y Scotlond ac ynn y vrwydyr honno i lladdwyd
[8] pedeir mil arddec o Scottied ac a ddalwyd ynn
[9] garcharorion bymtheckant o arglwyddi a
[10] marchogion a gwyr boneddigion [T: bonedigion]
[11] Yr ail vlwyddyn i gorchmynnwyd kymryd y co=
[12] miniwn mywn bodd keinds. Ar dydd diwaethaf
[13] o vis Gorphennaf i gorchmynnwyd Doctor
[14] Gardner ir Twr yngharchar Esgob Win=
[15] siestr [oedd]
[16] Pan oedd oed Crist 1548. I gorchmy{n}nwyd bw=
[17] rw /r/ Delwe ir llawr ymhob Eglwys./
[18] Y vlwyddyn honn i gwnaethbwyd yn gyfreithlon
[19] ir opheiried briodi trwy Act o Barlment./
[20] Y vlwyddyn honn Doctor Boner Esgob Llündein
[21] a vyrrwyd oi Esgobaeth ac a garcharwyd a
[22] Doctor Rydley yn i le a ddaüth
[23] Pan oedd oedran Crist .1549. I kyfododd yn erbyn y
[24] brenhin Defnsir a Chornwel ynghylch kanol
[25] y vlwyddyn ai kaptenied a ddalwyd ac a roed yng=
[26] harchar yn y Twr yn Llündein [T: Lündein] ar .26. dydd o
[27] vis Ionor gwedi hynny i llüsgwyd i kwarter[=]
[28] wyd ac i croged.[26]
[29] Ac ynghylch yr vn amser i kwnnodd Norpholk
[30] a Swpholk a Chapten Keitt ai vrawd, ond ar vyr
[31] hwy a ddalwyd ac a varnwyd iw colli wrth Sibe=
[32] de ynn Norwits./

[td. 231r]
[1] Y vlwddyn honn i llas Kapten Gambald a Chap=
[2] ten or Spaniards a Chapten .3.ydd tü allan [T: alan] i
[3] Nywgat a Phlemyn ai lladdodd. noswyl Saint
[4] Pawl i croged yntaü a thri gid ac ef ynn
[5] Smythphild./ Ar chweched dydd o Chwefrol i
[6] daüth y Düc o Somersed or Twr
[7] Yn y vlwyddyn honn i gwnaethbwyd heddwch y
[8] rhwng Lloegr a Phrainc ar .25. dydd o Ebrill
[9] gwedi hynny i delifrwyd tre Vwlen ir Phran=
[10] cod ar holl phortressi a berthynai iddi./
[11] Y vlwyddyn honn i llosged Siwan Knel am i bod
[12] yn nakaü i Grist gymryd knawd o Vair Vor=
[13] wyn./
[14] Ynghylch yr amser hwnn i kwnnodd yngHent
[15] swrn yn Draetüried ac y bolüdd i gostegwyd ac i
[16] colled am i tresbas yn Asphort Richard Leion,
[17] Godard a Goran ar ail dydd yngHawnterbri
[18] i kolled Richard Eyrlond am y trespas hwnnw
[19] Yr ail vlwyddyn i krynodd y Ddaiar yn Sowth=
[20] rey ac y Mydylsex./
[21] Y vlwddyn honn ddügwyl Valentein yn Pheuers=
[22] ham yngHent i mwrdrwyd Arden gwr bon=
[23] heddic drwy vndeb a gwarth i wraic ac am hyn=
[24] ny hi a losged yngHawnterbri ac vn a groc=
[25] ed mywn cadwyne yno a daü yn Pheuersham
[26] wrth gadwyne A gwraic a losged yn Smyth=
[27] phild ac yno hefyd Mosby ai chwaer a vyg=
[28] wyd am yr vn mwrdwr./
[29] Y vlwyddyn honn Doctor Gardner Esgob Winsiestr
[30] a ddiesgobwyd [T: diesgobwyd] ac ynn y Twr i rhoed yngharch=
[31] ar tre vü vyw brenhin Edward a Doctor Pe=
[32] net ynn i Esgobaeth yn i le ac nid oedd ond rhoi

[td. 231v]
[1] koes y{n}n lle morddwyd
[2] Y vlwyddyn [T: vlwydyn] honn i torrodd y mor allan yn Stand=
[3] wits ac i boddodd llawer o dda a dynion rai ac i
[4] gwnaeth golled vawr ir bordyr hwnnw./
[5] Y vlwyddyn honn y .22. dydd o vis Ionor i torred
[6] penn y Düc o Somersed ar .25. dydd o Chwefrol
[7] gwedi hynny i colled S{yr} Raph An Vanne a
[8] S{yr} Meils Pertrids ac i torred penn Syr
[9] Thomas Arundel a S{yr} Michael Stanhop am
[10] yr vn peth
[11] Pan oedd oed Crist 1553. y chweched oi wrogeth
[12] y chweched dydd [T: dyd] o vis Gorphennaf imadawodd
[13] Eduard chweched ar byd hwnn ac yn Win=
[14] sor i claddwyd./
[15] Y degfed dydd o vis Gorphennaf i criodd y düc o
[16] Northwmberlond ai barti ynte yn erbyn kyfraith
[17] arglwyddes Sian yn vrenhines yn Lloegr m{er}ch
[18] y Düc o Swpholk a gwraic arglwydd Gilphord
[19] Dudley ar Düc yn y man a wnaeth lü yn er=
[20] byn arglwyddes Mari kyfion aer y goron, ond
[21] o herwydd nad oedd gyfreithlo{n}n i vryd ef ai bwr=
[22] pas ni vynnodd Düw i vyned i ddiwedd da./ Eithyr
[23] pan oedd ef ynn tybied i vod yn gydarnaf ar
[24] holl gryfder a chadernyd Lloegr gid ac ef yr
[25] ymadawodd pawb ac ef ac yngHambrits i dal=
[26] wyd efo ai veibion ac ychydic o wyr gid ac ef
[27] ac i danfonwyd ir twr gwynn ynn Llündein
[28] yngharchar.

[29] Llyma /r/ kweryl ar pynke yr oedd wyr
[30] Cornwel [T: Cornuel] a Defnsir yn i gofyn./

[31] Yn gyntaf ni a fynnwn gael y gyfraith yn

[td. 232r]
[1] gyphredin megis i kafas yn henafied ai chadw
[2] ai chynnal ar gyfreith Eglwys yn enwedic
[3] 2 Hefyd ni a vynnem gael kyfreith ac acts bren=
[4] hin Harri .8.ed am y chwech articyl ai harver me=
[5] gis ir oeddid ynn i amser ef
[6] 3 Hefyd yr opheren yn Llading mal ir oedd yn y
[7] blaen ynn amser yn henafied achos nid ym i
[8] yn koelo bod yn vyw ysgolheigion kystal ar rhai
[9] a vü veirw a chymryd corph Crist ehünan heb
[10] y Llygion gid ac ef
[11] 4 Hefyd bod yn wastad y Sacrament yn wastad [sic]
[12] vch benn yr allor megis i bü arferedic./
[13] .5. Hefyd kael corph Crist y Pasc ir Llygion ar
[14] amser hwnnw yn vn natüriaeth
[15] 6 Hefyd ir Eglwysswyr vedyddio ganol wythnos
[16] kystal ac amser arall or gwile./
[17] 7 Hefyd bendigo dwr a bara opheren bob Sül ar
[18] blode ar llüdw megis or blaen a rhoi /r/ delwe
[19] yn yr Eglwyssi i ddwyn cof am verthyrdod Crist
[20] ai Saint a phob pregeth gyfreithlon yn yr
[21] Eglwys lan Gatholic megis i bü arveredic yn
[22] amser yr hen bobyl
[23] 8 Hefyd ni vynnwn ni ddim or gwyssaneth Saesson
[24] newydd nar chware barrys nei Gristmas gams
[25] i mae /n/ hwy. achos ny ni a wyddom na bydd  a=
[26] byl y bolüdd y Cristnogion i ymdaro ar Iddeon
[27] 9 Hefyd ni a vynnwn Ddoctor Moor a Doctor
[28] Crispin y sydd vn piniwn a ninnaü yn rhydd
[29] ai danfon yn gadwedic attom megis i kaphom
[30] hwynt i bregethü geirie Düw yn ynn mysc
[31] 10 Hefyd ni a vynnwn i ras y Brenhin ddanfon
[32] ynn ol Cardnal Pool i gar ef ehün ac nid
[33] yn vnic rhoi i bardwn iddo ond hefyd

[td. 232v]
[1] wneüthür yn gyntaf nei yn ail oi gynghori=
[2] ed vchaf
[3] 11 Hefyd ni a welen yn gymwys na bai ond vn
[4] gwasnaethwr i wr dan ganmork o rent tir
[5] ac am gan mork vn gwr
[6] 12 Hefyd ni a ddisyfem ar ras y brenhin roi han=
[7] ner tiroedd y tai o grefydd vddün drychefn i gyn=
[8] nal gwassanaeth Düw ynddün ynn enwedic i
[9] ddaü Dy o honün ymhob Sir i weddio dros i ras
[10] ef a thros vyw a meirw./
[11] 13 Hefyd am a wnaethbwyd o gam ar gwledydd
[12] yma ni a vynnwn gael llywodraeth a barn
[13] Hwmphre Arwndel a Harri Bray maer
[14] yn rhe Vodnam. A chael secwndid dan sel
[15] vawr y brenhin i vyned a dyfod. a dyfod a
[16] myned a Herod of Arm's i mywn ac allan
[17] 14 Hefyd ar gynnal a chadw a chwplaü pob
[18] pwynt o hynn Ni a vynnwn yngwystyl .4.
[19] arglwydd ac .8. Marchoc a .12. Ysgwier a
[20] 24./ o Yomyn gid a nyni A hynn trwy Barl=
[21] ment gwedi i ganhiadü./
[22] Captenied yngHent a Chornwel./ Hwmphre
[23] Arwndel./ Iohn Bwrry Scoyman. Thom{a}s
[24] Vnderhyl ac Wiliam Segar./

[25] Iohn Tompson prist
[26] Henri Bray maer Bodnam
[27] Henri Ley maer Torriton
[28] Roger Baret opheiriad.

[29] Llywodraethwyr [T: Lywodraethwyr] y Camp oedd
[30] y 4 hynn./


[td. 233r]

Brenhines Mari


[1] Gwedi marw Edward .6.ed brenhin Lloegr yr .20.
[2] dydd o vis Gorphennaf oedran Crist 1553. I
[3] dechreüodd arglwyddes Mari verch Harri .8.ed vab
[4] Harri .7.ed ap Edmwnd Iarll Richmownt ap Owen
[5] ap Merd ap Tüdr ap Gronwy ap Tüdür ap
[6] Gronwy ap Ednyved Vychan ap Kynvric
[7] ap Ioreth ap Gwgon./ O Gatrin verch Phi{lip}
[8] brenhin Spaen ap Maximilian vab Elnor
[9] verch Edward vab Philippa verch Iohn o
[10] Gawnt vab Edward .3. ap Edward yr ail
[11] ap Edward gyntaf. Mam Gatrin oedd
[12] Siwan brenhines Gastil verch Elsabeth
[13] brenhines Portiugal verch Iohn brenhin
[14] Castil vab Catrin verch Iohn o Gawnt ap Ed=
[15] ward y .3../
[16] Pan ddalwyd y Düc o Northwmberlond yn Nor=
[17] wits [27] ir oedd vrenhines Mari yn Phraming=
[18] ham yn Swydd Swpholk ac o ddi yno i daüth y
[19] trydydd dydd o Awst i Lündein ac ir Twr
[20] gwynn i gymryd meddiant. a thra oedd i gras
[21] hi yno hi a ryddhaodd o garchar y Düc o Nor=
[22] pholk a Doctor Gardiner Esgob Winsiestr
[23] ac arglwydd Cowrtney ac Esgob Dürham ac
[24] Esgob Sisiestr ac Esgob Caervrangon ac
[25] esgob Llündein a llawer y chwanec
[26] Ac ybolüdd gwedi hynny hi a roes bob Esgob
[27] o honün ynn i esgobaeth ac a vyrrodd y llaill
[28] allan nid amgen Doctor Poynet o Winsiestr
[29] Doctor Rydley o Esgobeth Lündein Doctor

[td. 233v]
[1] Scori o Esgobeth Sissiestr Doctor Hooper o
[2] Esgobeth Gaerangon, a Chofrdal allan o Es=
[3] gobeth Exeter./
[4] Y .22. o vis Awst yn y Twr hyl i torred penn
[5] Iohn Dudley Düc o Northwmberlond a phen=
[6] ne S{yr} Iohn Gats a S{yr} Thomas Palmer./
[7] ar Düc wrth i varwolaeth a gyphessodd i vod
[8] er ystyddie mywn kam vywyd ac a'm wrthododd
[9] ac ef ac a erchys i bawb na chwilyddien droi
[10] ir phydd gatholic./
[11] Ar dydd kynta o vis Hydref i coroned bren=
[12] hines Mari yn Westmestr ac Esgob Winsi=
[13] estr Doctor Gardner ai coronodd./
[14] Thomas Cranmer Archesgob Cawnterbri oedd
[15] yn y Twr yngharchar am Dresson./
[16] Ar vath reiolti na chimaint o ddy{n}nion wrth
[17] goroni na brenhin na brenhines erioed ni
[18] welpwyd or blaen./
[19] Y degved dydd o vis Hydref i dechreüwyd kyn=
[20] nal Parlment a sierten o Acts a wnaethoedd=
[21] id yn amser Edward .6.ed a ddadwnaethbwyd./
[22] Yn vn or Acts hynny priodi yr opheiriaid
[23] arall y gwassanaeth yn Saessonaec ar hen
[24] wassaneth Llading i ddyfod drychefyn./
[25] Hefyd yn y Parlment hwnn i titiwyd o dres=
[26] son Iohn Düc o Northumberlond. Thomas
[27] Cranmer Archescob Cawnterbri. Wiliam
[28] Markwys o Northampton Iohn Iarll  War=
[29] wic S{yr} Ambros Dwdley marchoc. Gilphord
[30] Dwdley esqwier S{yr} Iohn Gats a Sian i
[31] wraic / Harri Dwdley esgwier S{yr} Iohn
[32] Gat a S{yr} Thomas Palmer./

[td. 234r]
[1] Pan oedd oed Crist .1553. I daüth o ddiwrth yr Em=
[2] perodr yn enw ty Byrgwyn yn Embassa=
[3] tors yr Cownti de Egmont Cownti Dynlyn
[4] a Monsier Cwrrier
[5] Y vlwyddyn ho{n}n y .15. dydd o Ionor S{yr} Thom{a}s
[6] Weiat Georg Harper, Henri Isley a Leo=
[7] nard Diggs ac eraill a ddechreüodd ryfela
[8] yn erbyn y vrenhines ar goron yn Rhe
[9] Maedston yngHent./ Ac a roessont gri ym=
[10] ddiphynniant hwy y Deyrnas rhac yr y Spae=
[11] niards a dieithred eraill a thybied y kaen gan=
[12] llyn a sevyll yn i hanghrediniaeth a goresgyn
[13] brenhines Mari a diley y phydd gatholic ac yno
[14] i daüth y Traetüriaid hynn i Rotsiestr ac
[15] yno i daüth attün yn gystal rai a anyssid o
[16] vaes Kent ac yngHent nid amgen Robert
[17] Rwdston. Cwtbert Vychan Water Mantels,
[18] Kneuet, Godphrey a llawer ychwanec ac er
[19] a ddaüth attün o bob tir etto er hynn Cawnterbri
[20] a vü gowir yn gymaint a thrwy borth Düw a
[21] synwyr a gwroleth Iohn Twein Maer ai gyd
[22] vrodyr ac aldermen y Dref a nerth a chyn=
[23] horthwy kowiried eraill ymddiphynnwyd y Dre
[24] hyd nad aeth vn o honi erioed at Weiat nac at
[25] vn oi barti
[26] Y .30. dydd or mis hwnnw i daüth y Düc o North=
[27] pholk i Strond ac a raeodd i [wyr ac aeth ai] lü
[28] yn erbyn Weiat [oedd] yn Rotsiestr eithr gwyr
[29] Lündein ai Captenied Breian Phits Wiliam
[30] a ddaüthe gid ar Düc yn erbyn Weiat a ddiang=
[31] odd o ddiwrth y Düc at Weiat a braidd [T: bridd] i diangodd
[32] y Düc./ yr ail dydd ir aeth Weiat i Cooling
[33] ac i dalodd arglwydd Cobham a Düw Iaü gwedi

[td. 234v]
[1] hynny ir aeth y vrenhines ac arglwyddi Lloegr gid
[2] a hi i Ild hawl ac a wnaeth i deissif ar y Maer
[3] ac ar y dref ac a orchmynnodd vddünt vod yn gow=
[4] ir iddi ei nerthü hi ac ei chynorthwyo yn erbyn
[5] Weiat ai gyfeillon A phawb a gytünodd o wyllys
[6] i galon i vyw a meirw gida hi yn y kweryl./
[7] A noswyl Vair y Kanhwyle Weiat ai barti a
[8] ddaüth i Sowthwerk dan dybied i herbynniyssei wyr
[9] Llündein ef y mywn val y hyddowssen Eithr y bont
[10] a godyssid yn i erbyn ef ac arglwydd Haward yn
[11] yr vn Comissiwn ar Maer megis i [bai] gryfach
[12] i ymddiphin y dref.
[13] Y .6.ed dydd o vis Chwefrol ir aeth Weiat i Ging=
[14] ston dros y dwr ac yno ar nos kynn hynny i kilodd
[15] llawer o ddiwrtho ac ef aeth phwrdd ddüw merchyr
[16] y llüdw y .7.ed dydd o vis Chwefrol efo ai barti a ym=
[17] lidwyd  rhyd y meyssydd ac a ddalwyd ond Weiat aeth
[18] kynn hynny i Siaring Cross ac i Phlit Strit
[19] kynn i ddala a vüassai yn Lwdgat a phan welas y
[20] porth yn gayad e droodd drychefn. a Chnevet me=
[21] gis traetür a saethodd gwnn at y Cowrt gat ar Re=
[22] bel hwnn a ddechreüwyd [T: dechreüwyd] yngHent a De\f/nsir
[23] trwy S{yr} Gawen Carw S{yr} Pityr Carw, Gibbs, Cham=
[24] pern\h/am ac eraill a S{yr} Pityr Carw a gilodd dros y mor./
[25] ond S{yr} Gawen a Gibbs ac eraill a ddalwyd ac a vyr=
[26] wyd am Dresson yn Westmestr y .17. o vis Chwefrol
[27] ac a ddioddefodd angeü ar y Twr hyl y .23. dydd
[28] o Chwefrol
[29] Harri Islye yn dyvod at Weiat a gyfarfü  ar=
[30] glwydd Abergeyni a Mastr Warham a Wiliam
[31] Sentler ac ef ac ynteü a ddiangodd i Hamsir
[32] ac yno i dalwyd mywn dillad Llongwr ai wyneb
[33] gwedi anphürfo a glo ac a thom ac velly y daüth=
[34] bwyd ac ef i Lündein [T: Lundein]./

[td. 235r]
[1] Y deüddegved dydd o vis Chwefrol i torred penn
[2] Gilphord Dwdley a Sian i wraic ef Y .14.ec dydd
[3] i colled ynghylch .30. rhai or Gard a rhai o wyr
[4] Kent./
[5] A chwedi hynny Robert Rwdston Wiliam Crom{er}
[6] Brett Cutbert Vychan mab Siamys Vychan
[7] o Hergest. Harri Vain, Thomas Culpeper o
[8] Aelphort a Chnevet, a Water Mantels ac ar=
[9] glwydd Iohn Graye a S{yr} Leonard Diggs[28] a
[10] vyrwyd am Dresson ac ynn y man gwedi i
[11] bwrw ir aethbwyd a hwynt ir Twr gwy{n}n yng=
[12] harchar ac ir oedd arglwydd Gray a S{yr} Iams
[13] Cropht ynghyfeillach y Düc o Swpholk ynn
[14] y Rebel hwnnw./
[15] Gwedi hynny y pardynodd y vrenhines .4. cant
[16] or kyphredin ac ychwanec a ddaüth i Westmestr
[17] ger bronn y vrenhines a chebystre am ei gyddfe
[18] Y bolüdd gwedi hynny y pwyntiwyd Parlment yn
[19] Rhydychen ac yn Westmestr i kynhalwyd./
[20] Yr .11. dydd o Ebrill i torred penn Weiat yn y
[21] Twr hyl ac i kwarterwyd ac i danfonwyd o le
[22] i gilydd ai benn a roed ar y krogpre{n}n yn Hay
[23] hyl
[24] Y .18. dydd o Vai Wiliam Thom{a}s a lüsgwyd a
[25] grogwyd ac a gwarterwyd yn Heibwrn am
[26] draettüriaeth nei dressyn./
[27] Yr .20.ed dydd o vis Gorphennaf i tiriodd Phi{lip} ynn
[28] Sowthampton lle i herbynnodd kynghoried y vren=
[29] hines ef ac y Stad y Deyrnas yn anrhydeddüs
[30] ac ar ddodiad y droed ar dir Lloegr i gwisgwyd
[31] y gartyr am i esgair yr hwnn a ddanvonysse [T: danvonysse]
[32] y vrenhines iddo./
[33] Düw llün gwedi hynny i marchokaodd ef a gwyr

[td. 235v]
[1] o vrddas Loegr gid ac ef o Sowthampton i Win=
[2] siestr ar .23./ o vis Gorphennaf i herbynnwyd
[3] i Winsiestr ac ir mynstr i ddaüth ky{n}n kymryd
[4] i letty ac yno Esgob Winsiestr a thri o Esgobion
[5] eraill ar opheiria\i/d ar gwyr ar plant a phro=
[6] phessi ai kope amdanünt a phedair croes oi bla=
[7] en yn i erby{n}n y mywn./
[8] Y .24. dydd ynghylch tri ar y gloch gwedi han=
[9] ner i daüth ef oi letty ar i draed ac arglwydd
[10] Stiwart ac Iarll Derbi gid ac ef ac Iarll
[11] Penfro a llawer o Ieirll a gwyr mawr eraill
[12] oi vlaen ac ar i ol ac ynte wrtho ehün ynn
[13] y kanol ac velly ir aeth ir Cowrt ac yno i
[14] tariodd ychydic x ac o ddyno ydd aeth ir Mynstr
[15] ar vam Eglwys i Osber./
[16] Ar nosson honno i danfonodd yr Emprowr att
[17] Ras y Vrenhines bod i vab ef ynn vrenhin Na=
[18] pyls a darpar i gwr hithe a hefyd yn vren=
[19] hin Caerüsalem Ac velly i danvonodd dan i
[20] Sel vawr
[21] Dügwyl St Iams yr hwnn oedd y .25.en dydd [T: dyd] o vis
[22] Gorphennaf ynghylch .11. ar y gloch i daüth y
[23] brenhin ar vrenhines oi lletty tü ar Eglwys
[24] ar i traed a gwisgoedd brenhinol amdanün a
[25] phob vn a chleddeü noeth oi vlaen Oi blaen hi
[26] Iarll _____ yn dwyn cledda. ac oi vlaen
[27] yntaü Iarll Penvro yn dwyn y cleddaü a chy{n}n
[28] gynted ac i darfü yr opheren y brenhin Herod
[29] ar ostec yn yr Eglwys yngwydd y brenhin ar
[30] vrenhines ar arglwyddi ar arglwyddesse ar
[31] holl gynnülleidua a griodd ac a ddowod val hynn
[32] Philip a Mari trwy ras Düw brenhin a bren=

[td. 236r]
[1] hines Loegr Phrainc, Napyls, Caerüsalem
[2] Iwerddon ymddiphynniawdr y phydd Prins o
[3] Spaen a Sisil, Archddüc Awstrich, Düc Mül=
[4] ayn Byrgwyn a Brabant Cowntie Haspwrg
[5] Phlawndrys a Theirol./
[6] A pha{n}n ddarfü y brenhin ar vrenhines aeth law
[7] yn llaw ar ddaü gleddaü oi blaen ac y Stad Lloe=
[8] gyr yn waetio arnün ir Cowrt. Ar .18.ed dydd o
[9] vis Awst i daüth y brenhin ar vrenhines i blas
[10] y Düc o Swpholk yn Sowthwerk ac i kinows=
[11] son yno a chwedi kinno yno i marchokaessont [T: marckaessont]
[12] drwy bont Lündein./ Gid a hwynt i daüth y rha{n}n
[13] vwyaf o vrddas Loegr./ A thrwy Lünden ac o
[14] gwmpas yr heolydd i rhoed brethynneü mawr
[15] werthoc a chloth o Raens a brethyn aür a bre=
[16] thy{n}n arian a llawer o bagiwns a chwarye a
[17] chanüe o glod a moliant ac anrhydedd ir bren=
[18] hin ar vrenhines ac yno i herbynnwyd i Eglwys
[19] Bowls ac yno Esgob Llündein ai cressawodd yn
[20] vchelwriedd ac yn anrhydeddüs a chwedi gwneü=
[21] thür i gweddi i marchokayssont i Westmestr/.
[22] Pan oedd oedran Crist 1554. I daüth [T: dauth] yr hen wassa=
[23] naeth ir Eglwys drwy Barlment drychefn./
[24] Yr amser hwnn i daüth Embassators o bob ynys yng=
[25] hred at y brenhin ar vrenhines./
[26] Pan oedd oed Crist .1555. I daüth Cardnal Pool o
[27] Rüfein i Loegr ac i kressawyd yn anrhydeddüs ac
[28] i kynhalwyd Parlment yn Westmestr ac y mysc
[29] Acts a gweithredoedd eraill i dadwnaethbwyd y gwas=
[30] saneth a llyfr y Cominiwn a phardwn ir Cardnal
[31] Pool a dad wneüthür pob peth ar a wneithid
[32] yn i erbyn kynn no hynny./

[td. 236v]
[1] Y vlwyddyn honn ir aeth Esgob Ili ac arglwydd
[2] Mowntigüw ynn Embassators i Rüfein dros
[3] Loegyr./
[4] Pan oedd oedran Crist 1555. mywn llawer lle yn
[5] y Deyrnas honn llawer phordd ar y Cominiwn
[6] ac ar y Sacrament oedd ar sawl ni throodd gid
[7] ar hen wassaneth a losged mywn llawer o le=
[8] oedd yn yr ynys. Yn Llündein Rogers. yng=
[9] Haer Loiw Hooper lle ir oedd ef yn Esgob a
[10] Pharrer Ynhy Dewi lle ir oedd ef yn esgob
[11] Doctor Taylowr yn Hadley yn Swpholk a
[12] Bradphord yn Llündein a Bland opheiriad
[13] yngHawnterbri a llawer y chwanec
[14] Y vlwyddyn honn arglwydd Siawnsler Lloegr, ar=
[15] glwydd Harri Iarll Arndel, arglwydd Paged
[16] aeth dros y mor i Galais ac yn agos i Vark
[17] i büon yn Embassators yn trettio am heddwch y
[18] rhwng yr Emprowr a brenhin Phrainc ac
[19] arglwydd Cardnal oedd yno ac adref i troessant
[20] a phallü yr heddwch
[21] Y vlwyddyn honn yn niwedd mis Myhevin i bü  vnda=
[22] neth yn rhith chwaryeth ynghylch Wadharst ynn
[23] Sowthsex ac i kafad ac ar vyrr i gostegwyd./
[24] Y vlwyddyn honn yr .11. dydd o Awst i bü ymladd  an=
[25] gyrriol ar y mor rhwng y Phrancod ar Duche=
[26] me{n}n yn agos i Rwmney Nasse lle llosged .xj.
[27] o longe a rhai a ddalodd y Phrancod
[28] Y vlwyddyn honn ynn nechre mis Medi ir aeth
[29] brenhin Phi{lip} i Galais ac o ddyno i Vrüssels
[30] ym Brabant at yr Emprowr i Dad.
[31] Pan oedd oed Crist .1555. yr aeth yn heddwch rhwng
[32] Siarls Emprour a Harri brenhin Phrainc./

[td. 237r]
[1] Y vlwyddyn honn y mis Tachwedd Nicolas Rydlei
[2] a Hugh Latimer a losged ynn Rhydychenn
[3] ar Grawys gwedi hynny Cranmer Archescob
[4] Cawnterbri or blaen gwedi iddo vnwaith re=
[5] cantio a losged./
[6] Y vlwyddyn honn y .10.ed dydd o Vawrth ir ymddan=
[7] gosses Comet neü seren angyrriol i maint
[8] ac i ganed llawer o blant anafüs mywn lla=
[9] wer  lle ynn Lloegr
[10] Ar vlwyddyn honn i gwnaethbwyd Cardnal Pool
[11] ynn Archescob yngHawnterbri [T: yngHaunterbri]./
[12] Y vlwyddyn honn imkanwyd bradwrieth vawr
[13] ir brenhin ar vrenhines ar Deyrnas i gyd ac
[14] am hynny i dioddefodd Vdal, Throckmerton, Da=
[15] niel, Pecham, Stanton, ac ychwaneg a lla=
[16] wer a ddiangodd or Deyrnas allan./
[17] Pan oedd oed Crist .1556. I croged arglwydd  Sto .. =
[18] ton am vwrdro daü o wyr boneddigion [ac] ynn
[19] Salsbri [i croged ef] y chweched dydd [T: chueched dyd] o Vawrth
[20] Oedran Crist .1557. Pan ddaüth Embassato r o ddiwrth
[21] Emprowr Rwssia at Phi{lip} a Mari
[22] Y vlwyddyn honn i daüth y brenhin ar vrenhines
[23] o Rinwits trwy Lündein i Westmestr./

Nodiadau
Notes

1. harri underlined; on left margin: Harri, written by the same scribe.
2. Harri ar: Harri is missing, but the catchword on the bottom of the preceding page reads Harri ar.
3. On right margin at the beginning of the paragraph: .1135., written by the same scribe.
4. .1155. repeated on the right margin.
5. Rhüddlan underlined; on right margin: Rutlond, probably written by a later scribe.
6. .1189. repeated on right margin.
7. Gwien underlined; on right margin: Gien, possibly written by a later scribe.
8. Two subsequent folios both bear the number "208". The second of these has here been marked as "208*".
9. The number 6 in 1326 is obscured by a y in the preceding line and has been repeated, apparently for clarification, on the right margin.
10. newid, inserted from the left margin, may have been written by a later scribe imitating the script of the main text; the use of <w> in this word instead of <u> with a subscript dot is suspicious.
11. -ss (<ſſ>, ie, two long S) of Hwss underlined and corrected on margin to ſs, ie, long S + round S (meant to represent <ß>?).
12. y gynhorthwyo: the catchword at the bottom of the preceding page reads i gynorthwyo.
13. wyts corrected from or to wits.
14. ac Iarll Warwic a Salsbri: a small number '2' is written above Warwic and a number '1' above Salsbri.
15. 1460 repeated on right margin.
16. On right margin in later hand: 26,700.
17. The rest of the line and the following two lines are empty.
18. Read vrenhin Edward?
19. One line has been left empty between this and the following paragraph.
20. The text first read ynn Grinwits verch Harri wythüed. A small number '2' was written above Grinwits and a number '1' above Harri, correcting the text to verch Harri wythüed ynn Grinwits.
21. Into the gap after Iarll a later scribe inserted Surrey
22. -ld- of Heldyng underlined; on right margin, probably written by a later scribe: st.
23. There is a gap between Iarll Swrrey and a llawer, which has been filled, presumably by a later scribe but in very much the same spelling system as the original text, with: arglwydd Ros ac arglwydd Dacers or North dref Kelsey. The text would then read: Y vlwyddyn ho{n}n i llosgodd Iarll Swrrey arglwydd Ros ac arglwydd Dacers or North dref Kelsey a llawer o drefi a chestyll ...
24. Expansion of Mr Rh ap Sr g'. Rh. uncertain. One Sir Rhys ap Gruffydd, grandson of Sir Rhys ap Thomas, was executed on Tower Hill on 4 December 1531.
25. 1533 apparently corrected from or to 1532.
26. i llüsgwyd i kwarterwyd ac i croged: a small number '2' was written above kwarterwyd and there is a smudge which could be a number '1' above croged, possibly followed by a question mark. The text would then read i llüsgwyd i croged ac i kwarterwyd or, perhaps more likely, i croged i kwarterwyd ac i llüsgwyd.
27. Norwits underlined; on right margin, by the same scribe: Cambrits.
28. Diggs is partly smudged; it is underlined and repeated on the right margin, apparently by the same scribe for the sake of clarification.